حرمتلی اؤقوچیلر!

ایرانلیک آذربایجان قارداشلریمیزدن هم ویبلاگیمیزگه وقت -وقتی بیلن سواللر کیلیب توشه دی. یقینده "اؤزبیک تیلی"ویبلاگیمیزگه جناب ایلچی بئی بندر انزلی فارس تیلیده قوئیده گی سؤراقنی یؤللبتدیلر:

سلام یولداش خواستم ببینم زبان جغتایی امیر علیشیر نوایی با زبان اوزبکی چه نسبتی دارد؟ در ضمن لغت نامه ای به آثار تورکی جغتایی نوایی به غیر از سنگلاخ سراغ دارید؟ راهنمایی ام کنید ساق اولون منه ده باش ویرین.

 جواب: قارداش گرامی! طوریکه میدانید چیغتای(1242-؟) فرزند دوم تموچین/چنگیزخان(1155-1227م) موغول میباشد. چنگیزخان بعداز آنکه سرزمینهای زیادی را زیر سیطره ی خویش در آورد، بخشهای این قلمرو وسیع را بین فرزندان خود تقسیم نمود. یتتی سوو، ماورالنهر(آسیای میانه) و شهرهای ، بدخشان ، غزنین تا حدود سند از طرف پدر به چیغتای خان بخشیده(1224م) شد. چیغتای خان بلافاصله اداره ی این جاها را بدست خود گرفت. بخش اعظم مضافات، متصرّفات و باشنده گان آن مناطق، بنابر رسم آن روزگار( بعدها نیز تقسیم اموال، غنایم و سرزمینها بین فرزندان یک حکمروا امر معمولی بود) به اولوس چیغتای مسمی شدند. چون چیغتای خان بر قانون یسای چنگیزی نیز نظارت کامل داشت، دستورات او در بین مردم یک امر انکار ناپذیر تلقی میشد. زبان مردمان( زبانهای تورکی، فارسی تاجیکی و دیگران)این سرزمینها به اجبار به زبان چیغتایی مسمی شدند. این اسم غلط و تعبیر نادرست از طریق تاریخنگاران و ادبا به متون قدیمی (تاریخی و ادبی) راه یافت. در نتیجه یک غلط مشهور یعنی همین «اولوس چیغتایی» و «زبان چیغتایی» در منابع رونما گردید، متاسفانه این علط فاحش در بین بعضی از نویسنده گان تا بحال بکار برده می شود. سخن سرایی بزرگ و فناناپذیر ما علیشیر نوایی و دیگران نیز به اشتباه و یا به اجبار این غلط مشهور را در آثار خود بکار بسته اند.

     پر واضیحست که میان زبان یک قوم، مللت و یا یک شخصیت تاریخی (چیغتای خان) هیچ نسبتی، پیوندی وجود ندارد، اینها دو مساله جداگانه اند. این راه هم نیک میدانیم که زبان را شخص بوجود نمی آوارد. بلکه، زبان در اثر قانونمندی های درونی خویش در میان گویشوران یک قوم و یک تیره در در ازای تاریخ، بطور تدریجی عرض اندام می نماید. هیچ زبانی از طرف یک فرد، یا یک حکمروا یکشبه بو جود نمی آید. بنابراین مسمّی کردن «زبان چیغتایی؟» به زبان اوزبکی آنزمان، از طرف بعضی تاریخ و تذکره نگاران بی اطلاع، بخصوص درج آن در آثار علیشیر نوایی یک اشتباه محض است. و ما نباید این خطای بزرگ را در این عصر و زمان نباید بکار ببریم.

     زبان نوایی و زبان اوزبکی در اصل یک زبان بوده و می باشد. در این شکی باقی نمی گذارد که زبان آثار علیشیر نوایی صد درصد بر بنیاد زبان اوزبکی قرن پانزده هم بناشده است. زبان اوزبکی و زبان علیشیر نوایی هیچ ربطی، مناسبتی با نام چیغتای فرزند دوم چنگیزخان مغول ندارد.

 قارداش عزیز! در بخش دوم سوال تان نیز پرسیده  بودید:  

در ضمن لغت نامه ای به آثار تورکی جغتایی نوایی به غیر از سنگلاخ سراغ دارید؟

 بلی، تدوین اشعار علیشیرنوایی و شرح لغات مشکل آثار نوایی در میان ارادتمندان وی از دیر باز بدین سو آغاز یافته بود. در این راستا بسیاری از فرهنگ نویسان دست بکار شدند، لغت نامه های گوناگونی را تالیف و ترتیب داده اند. فرهنگهای که در عرض پنج سده ی گدشته بالای آثار نوایی نگاشته شده اند از این قرار اند:

-  فرهنگ «لغت نوایی» در سال ۱۰۹۹،توسط علی شاملو نگاشته شده است؛

- فرهنگ«سنگلاخ» نویسنده ی این لغت نامه، میرزا مهدی خان استرابادی میباشد؛

- فرهنگ«بدایع الغات» طالع امامی هروی. این لغت نامه شامل لغات مشکل آثار نوایی بوده، در اواخر سده ی پانزدهم میلادی نوشته شده است.

- فرهنگ«مباین اللغت» این لغت نامه به سفارش حسین صفوی توسط نویسنده ی نامعلوم تدوین گردیده است.

- فرهنگ«لغت ترکی»(؟)؛

- فرهنگ«ابوشقه» بیشتر از 2000 لغت مشکل آثار نوایی را در بر میگیرد، تا حال معلوم نگردیده است که،نویسنده ی این لغتنامه کیست؟

- فرهنگ «لغات اتراکیه»، در سده ی 19میلادی نگاشته شده، نویسنده ی آن فتح علی خان قاجار میباشد.

- فرهنگ دو جلدی«لغات چیغتایی و تورکی عثمانی»  نویسنده ی این لغت نامه شیخ سلیمان بخاری میباشد. این فرهنگ شامل شرح اضافه تر از 8000 واژه را در بر میگیرد؛

- فرهنگ «کیلورنامه» محمّد یعقوب چینگی در هندوستان نگارش یافته است؛

- فرهنگ«خمسه با حل الغت» نویسنده این فرهنگ معلوم نیست. کتاب  بین سالهای 1845-1848 نوشته شده، این لغتنامه به شرح وبیان واژه مشکل داستانهای «سبعه سیّار»،«لیلی و مجنون» و « سدّ اسکندری» " حمسه" نوایی را در بر میگیرد؛

- فرهنگ «لغت ترکی» فضل الله خان، بخشیده شده به شر ح لغت مشکل آثار نوایی؛

- فرهنگ« شرقی ترکی لغت» پوفی، دی کورتی، این فرهنک در سال 1870در پاریس تالیف گردیده، شامل شرح بیش از شش هزار لغت آثار نوایی میباشد، به زبان فرانسوی ترتیب داده شده است.

- فرهنگ لغات«امیر نوایی»؛

- فرهنگ« در بیان لغات نوایی»؛

- فرهنگ« حل لغت چیغتایی خمسه نوایی» به شرح بیش 8000 واژه  میپردازد

- «در بیان لغت نوایی» ؛

- فرهنگ «حل لغت چیغتایی خمسه نوایی» ؛

- فرهنگ «نصاب نوایی»(؟)؛

- «منتخب الغت» محمد رضا خکسار ؛

- «مقالید ترکیه» تواسط فتح علی سپانلو نوشته شده است؛

نگارش این سلسه فرهنگ ها در قرن گذشته نیز ادامه یافت، در اوزبکستان شوروی و در روسیه فیدارتیف و در بعضی کشورهای اتحاد جماهیر شوری سابق در راستای شرح لغت مشکل آثار نوایی چندین فرهنگ نوشته شد که شرح هر یکی از آن درحوضله این مقاله نمیگنجد.

 امید است به پرسشهای قرداش گرامی ام پاسخ داده باشم. اگر از لابلای نوشته های من موارد سوالا بر انگیزی پیش آمد، به جواب آن خواهم پرداخت. چون، این ویبلاگ تنها به زبان اوزبکی اختصاص دارد، در حالات استثنایی به زبان دری فارسی  نیز مطالبی ارائه خواهد شد. 

منبع : تیل و ادبیات

ایشانج