شیخ عزالدین پور حسن اسفراینی متخلص به حسن اوغلو

" شيخ عزالدين اسفرايني خراساني " متخلص به "حسن اوغلو"

 

شاعر و متصوف بزرگ ترك، "شيخ عزالدين اسفرايني خراساني" متخلص به "حسن اوغلو" در تذكره هاي قديمي و نيز تاريخ ادبيات تركي از موقعيتي استثنايي برخوردار است. او به عنوان پيشگام و يكي از مهمترين شعرايي كه به زبان تركي آذربايجاني سروده اند پذيرفته شده است.

 

تاريخ ادبيات تركي ديواني درخراسان، ايران، آذربايجان و تركيه همه با اشعار شعراي ترك خراسان شروع ميشود. اولين شعراي تركي گوي ادبيات ديواني درآذربايجان حسن اوغلو و درآنادولو خواجه دخاني هر دو ازتركهاي خراسان مي باشند. موقعيت اين دو درادبيات تركي بسان موقعيت حنظله بادغيسي و ابوشكور بلخي نخستين شاعران دري- فارسي سرا (از افغانستان امروزي)است.

 

حسن اوغلو اسفرايني، متولد شهر اسفراين در خراسان در قرن ١٣ ميلادي (اواخر قرن ٧ هجري) بوده و از تركان خراسان است. اين صوفي كه شرح حال او در تذكره الشعراي دولتشاه سمرقندي آمده، به سال ١٢٦٠ ميلادي فوت نموده است.

 

حسن اوغلو داراي ديوان شعري به زبانهاي تركي و فارسي بوده كه به روزگار ما نرسيده است. امروزه از سروده هاي وي تنها سه غزل تركي و يك شعر فارسي در دست است. وي دراشعار تركي خويش مخلص "حسن اوغلو" و دراشعار فارسي "پور حسن" را بكار برده است. ازآنجاييكه زبان شعري وي روان، با صلابت و متكامل است گمان نميرود كه اين سروده ها نخستين نمونه و تجربه هاي شعري در زبان تركي باشند. با اينهمه به سبب آنكه فعلا آثار قديمي تري به زبان ادبي تركي آذربايجان در دست نيست، سروده هاي حسن اوغلو به عنوان نخستين نمونه هاي زبان ادبي و نظم کلاسیک تركي آذربايجان و خود وي نيز به عنوان نخستين شاعرخراسانی كه به اين زبان شعر سروده است پذيرفته ميشود.

 

اگر در باب اینکه ترکی خراسانی از چه زمانی ازترکی آذربایجانی جدا شده و به سمت یک زبان ادبی استاندارد رفته تحقیق کنیم می بینیم که در ان دوره ترکان خوراسان و آذربایجان و حتی قشقایی به روشی کم و بیش یکسان می نوشتند. و به این ترتیب ممکن است این شاعر برای نوشتن به شیوه ی استاندارد ادبی از طرز گفتاری خود فاصله گرفته باشد.

پیشنهاد:

بسيار بجا خواهد بود كه هنرمندان و خادمين فرهنگي و ادبي تركهاي ساكن درايران، بويژه تركهاي ساكن درخراسان و آذربايجان، حتي دولتين ايران و آذربايجان، براي گراميداشت حسن اوغلو و يادبود خدمت وي به زبان، ادبيات و فرهنگ ملي تركي، آذربايجان و ايران، همه ساله مراسم يادبودي برگزار و يا حتي مجتمع- انجمني درشهر اسفراين بنام وي تاسيس نمايند. برپا ساختن تنديس وي در اسفراين و يا حتي تخصيص روزي به نام وي جهت روز ملي شعر تركي نيز مي تواند انديشيده شود.

شیخ عزالدین پور حسن اسفراینی در منابع تاریخی

منابع تاریخی شیخ عزالدین پور حسن اسفراینی متخلص به حسن اوغلو، شاعر و صوفی قرن هشتم بصورت زیر معرفی کرده اند که از سال تولد و وفات و احوال شخصی او اطلاعی در دست نیست . کهنترین مأخذ تذکرة الشعرا است که او را اهل اسفراین در منطقة خراسان و از مریدان مولانا شیخ جمال الدین احمد ذاکر، از جمله خلفای رضی الدین علی لالا (متوفی 642)، دانسته است ( دولتشاه سمرقندی ، ص 244؛ نیز رجوع کنید به صبا، ص 140؛ آفتاب رای لکهنوی ، بخش 1، ص 128؛ هدایت ، ج 1، ص 262).

شیخ عزالدین را از اولیا برشمرده اند (دولتشاه سمرقندی ، ص 245؛ خوشگو، ج 1، گ 33 ر)؛ چنانکه امین احمد رازی او را از بزرگان اسفراین ، و موحد و زاهدی می داند که «گاه به خوارق عادات مستفیض می گشته » است (ج 2، ص 300). به نظر فؤاد کوپریلی در کتاب > تحقیقات در خصوص ادبیات آذری < ، سلسلة شیخ عزالدین در تصوف به طریقة احمد یَسَوی * (متوفی 562) می رسد (بانارلی ، ج 1، ص 364).

 

پورحسن اسفراینی از جملة شاعران معروف ذواللسانین است که به فارسی و ترکی شعر سروده و در فارسی «پورحسن » و در ترکی «حسن اوغلی » تخلص کرده است (دولتشاه سمرقندی ، همانجا؛ آذربیگدلی ، ص 68؛ سامی ، ذیل «پورحسن اسفرایینی »؛ توفیق و دیگران ، ص 92؛ خلیل ، ج 1، ص 97). منابع ترک زبان حسن اوغلی را شاعر قدیم آذری و نخستین شخصیت در شعر ترکی آذری می دانند (توفیق و دیگران ، همانجا؛ > دایرة المعارف زبان و ادبیات ترک < ، ج 4، ص 135). هر چند که از مهاجرت شیخ عزالدین از زادگاهش، اسفراین ، هیچگونه اطلاعی در دست نیست، اما دیوان اشعار او در آذربایجان و بین ترکان آناطولی مشهور بوده، و شهرت او تا آسیای صغیر و مصر رسیده است (دولتشاه سمرقندی ، همانجا؛ آقابزرگ طهرانی ، ج 9، قسم 1، ص 159؛ توفیق و دیگران ؛ > دایرة المعارف زبان و ادبیات ترک < ، همانجاها). دیوان اشعار پورحسن از بین رفته، اما از او چند غزل ترکی آذربایجانی و دو غزل فارسی به جا مانده است ( > دایرة المعارف زبان و ادبیات ترک < ، همانجا). از اشعار فارسی او تنها غزلی در شش بیت و با مضمونی عاشقانه و عرفانی، با ردیف « چکنم »، در تذکرة دولتشاه سمرقندی (همانجا) دیده می شود که مقطع آن چنین است : چون خدا در دو جهان روی نکو دارد دوست / من که پورحسنم دوست ندارم چکنم ، و یادآور غزلی از حافظ با همین وزن و ردیف است .

 

نمونة اشعار ترکی حسن اوغلی غزلی است با هفت بیت در کتاب تورک ادبیاتی نمونه لری (نمونه های ادبیات ترک ). نظیره ای که احمد داعی (متوفی 820) از شاعران وابسته به سلیمان چلبی پسر ایلدرم بایزید (755ـ805)، برای غزل ترکی حسن اوغلی سروده، و همچنین شباهت این غزل با اشعار سیف سرائی، شاعر ترک، گواه بر تأثیر اشعار پورحسن اسفراینی بر شاعران ترک زبان عثمانی است (توفیق و دیگران ؛ > دایرة المعارف زبان و ادبیات ترک < ، همانجاها). فؤاد کوپریلی معتقد است که اشعار ترکیِ منقول در تذکرة عاشق چلبی، با تخلص «حسن اوغلی » نیز متعلق به شیخ عزالدین است ( > دایرة المعارف زبان و ادبیات ترک < ، همانجا).

اشعار تورکی حسن اوغلو اسفراینی را می توانید در لینگ های زیر بخوانید:

غرل اول حسن اوغلو اسفراینی

http://salariyan.blogfa.com/post-188.aspx

غرل دوم حسن اوغلو اسفراینی

http://salariyan.blogfa.com/post-190.aspx

غرل سوم حسن اوغلو اسفراینی

http://salariyan.blogfa.com/post-192.aspx