خراسان تورك‌لرينينگ ديللري(2)

آردی بوردان   دیر.

خراسان تورك‌لرينينگ ديللري ديلچيليك باخيمين دان اوچ بوداغا بؤلونور:

1ـ باتي (غربي) بوداغي  ۲ـ دوْغْو (شرقي) بوداغي   3ـ اوْرتا بوداغ

 

۲ـ دوْغْو (شرقي) بوداغي: آذربايجان توركجه‌سي خراسان توركجه‌سي‌نين لهجه‌سيله كي عمدتاٌّ درگزين يئني توركلري، شيروان، قوچان، كلات نادر شهرستانيندا، شهر‌لرينده، قالاریندا (كند‌لرينده) و تربت جامدا پايين ولايت‌ين بيرنئچه كندينده ياشاييرلار بيرگروپداديرلار.

بونلارين صايت‌لري آذربايجان توركجه‌سي كيمي (9) دور، آنجاق آغيزلاري (لهجه‌لري) و بعضي لوغتلري خراسانين توركجه‌سي‌نين اؤزه‌لليگينده دير.

 شيروان‎دان اؤرنکلر

سومه‎ي / ايديش / بئرماق / ايره‎ي / بئرن / چوْپيت / آتيء /بوْين / انيء /قوْش / سئرچه

درريء / قوْلاق / آل / دوواق / گؤز / قاتئق / سؤز / قوْمبئز / ايشيء / توک / آغز / قئل / ديل / دئرناق / اوچ / چؤره‎ي / گؤنس / آلبالو / قارن / ائل / الاوز /

خراسانين شيروانا آسيلي دئوين آدلي تورک ديللي سکنه‎نين ديلي

خراسانين شيروان شهري‎نين دوْغوسونون 10 کيلومئترليگينده دؤرد مين نوفوسلو دئوين آدلي بير تورک ديللي کند وار کي, ديلي عئلمي, تاريخي جهتدن بيز تورکلره اؤنملي‎دير.

۱- دئمک اوْلار آذربايجان تورکجه‎سي‎دير. خراسان تورکجه‎سي‎نين آغزيله, آذربايجان تورکجه‎سي کؤکو لوغتلردن علاوه تورکمنجه لوغت‎لر ده ايشلکدير.

کولته / چاغا / کوله‎ي / ائلتي / ري / روْيه / کؤش / جئرراو /

۲-هابئله تورک بوْياقلي فارسجادان آلينميش لوغتلر ده گؤزه چارپير.

ري /  روْيه / کؤش / جئرراو /

 ۳-صاييتلردن اي/ايـ (ı) صاييتي گؤزه ديمير. اوْنون يئرينه ائـ (e) صاييتي گلير.

سئغئر / قاششئق / قاتئق / ساغلئق /

۴- سس اويغونلوغو پوْزغوندور.اؤرنک اوچون ائـ (e) صاييتي کلمه‎نين اوْرتاسيندا و سوْنوندا گله بيلير.

سئغئر / سئپئرگه /  آيدئلئق / هايريء /ايستئي‎من / 

۵- کلمه‎نين اوْرتاسي و ياخود سوْنوندا گلن (د), (ي) اوْلور.

آي /  آيين نه ديء / آي/ دوْياق / ايه‎خليء / روْيه /  آيام / 

۶-آذربايجان تورکجه‎سينده کلمه‎نين سوْنوندا گلن قاپالي صاييتلر ايء (e) دئييلير.

سينيء / تولکيء / باجيء / صندليء / ائيريء /

۷-بعضن جوت هئجالي کلمه‎لر تک‎لشير.

بوْين / قارن / آغز / بوْغز / توْق / قوْين /

۸-گاهن سؤز آراسي حرفلر قوْشا گلير.

ايککه / قاششئق / تککه / قوْرريء / قوززيء /

۹-اينجه دوْداقلانان صاييتلر (اؤ ö, او ü) آز ايشله‎نير.

سئپئرگه /  ايست / ايره‎ي /

۱۰-بعضن کلمه‎لرده‎کي (آ)(اَ) اوْلور.

سه‎مان /  کفتر/ قورت / بامه‎دوْر / قرغه /

۱۱-نون غونّه آز چوْخ بوروندا دئييلير.

اؤنگ /  مينگ /  يونگ / 

۱۲-هردن سؤزون اوّلينده (اَ ə) (ايء e) اوْلور.

فئيتئر /  پئينئر /

۱۳-کلمه‎نين سوْنونداکي (ک) و (گ) (ي) اوْلور.

ديرسي / کوله‎ي / سئمه‎ي / دؤشه‎ي / 

۱۴-جمع علامتينده‎کي (ر) حرفي گاه بوروندا (ن) اوْلور. گاه دا دوشور.

چاغاله / اوْله / بئله / 

۱۵-کلمه‎نين ايلکينده (و) (ب) اوْلور.

بار /  بئر / 

۱۶-کلمه‎نين اوّلينده‎کي (د) چوْخ يئرده (ت) اوْلور. اسکي فورمون ساخلايير.

توْققئز / تورماق / ترق / داراق / توْليء / دوْلو /  توْشان / تاشماق /

۱۷-آذربايجاندا اونودولان سؤزلر هردن گؤزه ديير.

سئپئرئندي / آست /  سئرچک / ناغيل

۱۸-مصدر علامتي سس اويغونلوغوندان آسيلي اوْلماياراق (ماق) دير.

تاشئرماق /   يئماق /  گئتماق / 

۱۹-فئعل‎لرين جمع علامتينده (ر) حرفي (ن) اوْلور. اينجه دئييلير.

آلدئلن/ آلديلار  /  گتئردئلن / گتيرديلر

 

دئوين سؤزلريندن اؤرنکلر

آلموت / قاش / ائر /ياغ / آته / ياقاج / آلمه / دووار / اؤزئم / دوْيريء / کوره‎ي / مسگه / درخت / جوْآنه / بيزوْو /ائل /پالئز/ سؤرئشماق / کاسه / اؤينه‎ماق / به‎يييه / ائت / قوْم / ديفال / يوْرئنچه / مئخت / قارداش / کوله‎ي / ايسسه / قوش / خوْنئق / کلته / سئرئن / گؤشوه‎ره / يوْ /  هؤل / بئرماق / دوْيه / داش /   گؤنس / آسمان / چون / قئل / خنزير / ساچ / خوْراز / زاج / کفتر / کاغاذ / جؤري / ديز / قوْنده / گول / يئککه / دوشي /  پئرپئره / بوْم / قوْممه‎ز / باققوش / ايريش / تونئي / کاتا / بوْغاز /                                اؤي / ياغين / يئککه بيردن / بئهي / انه /  

قوچان‎دان اؤرنکلر

توک / آغيشقه / قيل / ايس / اؤنگ / کيلته / دؤش / دووار / گؤنس / ييغلاماق / دالباش / کاته / سومه‎ک / قوْنداق / بارماق /  قوْيون / بورون / قوْمموز / درريء / آل / گؤز / ايشيک / آغز / ديل / اوچ / قارن / اوز / اوره‎ک / بوْيون / قوش / قوْلاق / دوْداق / قاتيق / دئرناق / چؤره‎ک / ايديش / دويه / کؤش / دوْغماق /قوزلاماق / چوْپيت /

 

قوچان شهري‎نين محمد آباد کنديندن اؤرنکلر(يئرلي سؤزلر)

قولاق /قئي‎ننه / ال /  قايناتا / آياق /  قايين /باش /  بالدوز / بورماق /  باجه / گؤز /  خليء / کئرپيک / بوْيي / ايز /  عم / آغئز / گؤردئم / قئل /  چؤره‎ک / بوْين / آت / دؤش / سوت / قاش /  پئينئر / مسگه / گئتمه /  قاتئق / ييء /  قوْين / ديء /  گئچي / دئمه / ارگک قوزه / ائپئم /  ديشي قوزه / تولکه / قوزه / اوْغول / سئغئر / قئز / دووي / خاتين /  چاپ / يشي /  يوْل / قارداش / يوْل گئده‎ک / باجي / توْق / بوآ /  قورت / نه / ياغيش / ياغار /اؤلماغ / غار / قتر /سو /  کاته /  

 

درگز لوغت‎لريندن نومونه

ايديش / ال / سومه‎ي / قوْيين / بئرماق / چينگ / بورون /  آسمان / آته / آي / دري / يئر / آل / گون / گؤز / دال / سوئز / ديرسک / آغز /  ايسسي / ديل / اؤنگ / اوچ / اوچ يولدوز / گؤنس / درخت / قارين / سوْيوخ / اوز / کئرپي / اوره ي / يبيل / چوْپيت / بوْين /  ائسي / چيمچيق /ديز / قولاق /  پولوت / دوْداق / چؤل / نه‎نئي / ديرناق / قاتيق /  چؤره‎ي / قوْمز /  کؤش / توک / يوْرونچا / 

 

 مشهد – قوچان آراسي ينگه قلعه آدلي کندين لهجه‎سيندن اؤرنکلر

سيمه‎ک /  اوز / بئرماق /  ايره‎ي / بئرين / درريء / بوْين / گؤز / قوْش / قيل /  قولاق / توک /  دوآق / آلل / قاتئق / سؤز /  دئرناق / ديش / نان / ائشيک / به‎-او / ديل / اوچ /  قوْممئز / آغز / بئز / گؤنس / سيز / قارن / اوْله /