زبان و ادبیات ترکان خراسان

 

به اعتقاد ما، هر كلمه یك میراث ماندگار و ارزشمند است و مال همه انسان هاست و تا زمانی كه معنی ای را افاده می كندزنده است و فرق نمی كند که از دهان كدامین فرقه و قوم و ملت درمی آید. مدعی هم نیستم مطالبی كه بیان می شودحقیقت مطلق است، بلكه می شود یك كلمه را در زبانهای مختلف ریشه یابی كرد. بدون اینكه خللی به معنی كلمه و یا توهینی به مدعیان آن كلمه باشد. دراین پست برآنیم تا شب چئلله را در میان ترکهای خراسان بررسی نماییم. با نوشتن چند سطر ازتجربه ها، شنیده ها و دیده های خود در مورد آداب و رسوم مردمان شاید كم باشد، اما قطعا خاطراتی را برای قدیمی ها زنده خواهد كرد.

ازآنجاکه درخراسان اقوام مختلف و گوناگون ترک، ترکمن، فارس، کرد، و.....درکنارهم زندگی می کنند، اکثر مفاهیم و آداب و رسوم از هم تاثیر پذیرفته اند و در اکثر موارد مشترک و همانند است. مراسم شبه چیلله همانند اعیاد چرشبه سوری و بایرام و....در تمام نقاط خراسان بزرگ برگزار می شود و عمر برگزاری آنها در این استان درهرمحل به درازای زمان سکونت مردمان درآن محل است. و این قدمت و ریشه هزاران ساله  این اعیاد را دربین ترکها می رساند.

در زمانهای گذشته، با رسیدن چئلله شور و شوقی بسیار متفاوت تر ازامروز در بین مردم پدید می آمد. این روز درایران و بخصوص در میان تركان روز خاصی قلمداد می شد. و مراسم و آئین خاص خود را داشت و هم اکنون نیز دارد. در این شب با شرکت افراد فامیل و همسایگان جشن سرور برپا می کردند حاضران در مجلس جشن، ضمن خوردن خوراکی و میوه و استفاده از تنقلات، شب را سپری می کردند. آنها اعتقاد خاصی به یمن و برکت و دعا در این شب داشتند. داستان هایی از وقایع گذشته و فلکوریک ترکی نقل می‌کردند و یئرلمه یا ترانه می‌خواندند. و ساز و دایره می‌زدند و می‌رقصیدند و شب‌خوشی را می‌گذرانیدند.

جشن شب چئلله ازقدیم برای قدردانی از نعمت خداوندی، یعنی میوه ‌های تولیدی، که حاصل دست رنج کشاورزان بود، و برگزاری این مراسم از سنت‌های ملی و به منظور وداع با میوه‌هایی که پس از شروع سرمای زمستان، دوران عمر آنها به پایان می‌رسید، و دیگر باقی نمی‌ماند. در این شب هر یک از کشاورزان و باغ‌داران مجلسی جشنی درخانه‌ی خود ترتیب می‌داد و سفره‌ای می‌گستراند. و در سفره، انگور، خربزه، هندوانه، میوه‌های دیگر می‌گذاشت. و خوراکی، آش‌رشته، کوکو سبزی و تنقلات مانند آجیل، کشمش، قیسی می‌چید. پختن آش رشته از آن جهت رسم بود، که قدیم در غیاب غایبی آش رشته می‌پختند آن را آش پشت پا و یا آش جای خالی می‌گفتند، در آن شب هم به مناسبت جا خالی میوه، آش رشته می‌پختند و می‌خوردند.

 چئلله گئجه سی: چئلله یک کلمه ترکی است به معنای نهایت کشیدگی است و این شب به خاطر كشیدگی آن یعنی طولانی بودن آن بدین صورت نامگذاری شده است. چئلله كه جمعا 60 روز است 40 روز بهی/کاتا (بیوك) چیلله و 20 روز كیچیك چئلله است. البته بعد از کاتا چیلله و كیچیك چیلله ، قاری(قرری) ننه چیلله سی هم از اول اسفند تا ۱۰ اسفند ادامه می یابد. و بعد از آن عه یئد(بایرام) آیی شروع می شود.

مراسم شب چئلله پس از نوروز، جزء زیباترین و ماندگارترین سنت هایی است که ترکان خراسان بدان وفادار مانده اند. آیین شب چئلله دربیشتر نقاط خراسان بزرگ از دیرباز در سه شب با عناوین شب " بهی/کاتا/ بویوک چئلله‌"، "چئلله وسطی" و "کیچی چئلله‌" برگزار می‌شود و خویشان و دوستان سفره‌ای از مهر را می‌گشایند و از هر دری سخنی می‌گویند. یكی‌ازآیین‌های ویژه این شب، دیدار از بزرگان و سالخوردگان فامیل ‌است. دراین شب‌ها، افراد فامیل در همایشی صمیمی دور هم جمع می‌شوند و به قصه‌های بزرگترها گوش می‌دهند.

قارپوز یا هندوانه سمبل شب چیلله ( چیلله قارپوزی )

اولین چیزی كه از یاد آوری شب چله به ذهن خطور می‌كند، حضور « قارپوز یا هندوانه » در این مراسم است. هندوانه مظهر شیرینی، خونگرمی، سرسبزی و سرخ‌فامی، شادابی و سرزندگی است. « هندوانه » برای شب چله لازم است و این رسمی است كه تاكنون بدون تغییر باقی مانده است.

 

ترکان خراسان معتقدند با خوردن "چیلله قارپیزی ، لرز و سوز سرمای زمستان به تنشان تاثیر نداشته و آنرا حس نخواهند کرد و خوردن کدئ نیز سبب افزایش قوه ادراک و عقل می شود و چنانچه چئلله گئجه سئ، هوا ابري باشد محصولات سال آينده فراوان خواهد بود .

اگر چه هم‌اكنون جشن شب چله، درشهرهای خراسان، تاحدودی رنگ و بوی گذشته و سادگی خود را از دست داده، اما در برخی از روستاها و شهرهای كوچك، رسم شب چئلله، به همان حلاوت گذشته باقی است. جمع شدن دور كرسی، رفتن به منزل بزرگ خانواده و ایل و طایفه، برگزاری مراسم جشن و عروسی دراین شب، برگزاری برخی مسابقات هیجان ‌انگیز ازجمله آنهاست. حتی وقتی ساكنان ساده و بی‌ریای روستا، دور كرسی جمع می ‌شوند، دست از شوخی‌ها و نقل روایات فولکوریک و «تاپماجالار» و «بایاتیلار» برنمی‌دارند. شاید نقل اینها یكی از مشخصه‌های شب چئلله باشد اما هندوانه مهم‌ترین مشخصه «چئلله» است.

در چئلله گئجه سئ، ریش‌سفید و بزرگ خانواده درحالیكه با چاقو "چیلله قارپیزی/ قرپیزی" را می‌برد، بزبان ترکی می‌گوید:

" کاتا بلامیزلاری بو گئجه كسدئم " که بمعتای "بلایای بزرگ خودمان را امشب بریدم" می باشد .

 در قدیم‌الایام، درخراسان سابقا كه ارتباطات به این آسانی نبود. نه از سردخانه‌های مجهز خبری بود و نه ازحمل و نقل سریع و پیشرفته امروزی كه بتوان در اسرع وقت هندوانه را ازمناطق گرمسیر به مناطق سردسیر انتقال داد. به همین منظور کشاورزان دراواخر فصل برداشت محصول هندوانه، چند عدد هندوانه درشت و مرغوب را بر روی بوته، در «پالیز» حفظ می‌كردند. روی این هندوانه را برای این كه از گزند سرما و حیوانات موذی در امان بمانند، با خار و خاشاك و بوته‌ها می ‌پوشاندند. درمواردی نیز از اواخر تابستان مقدار زیادی هندوانه و خربزه در تور می‌گذاشتند و آن را از سقف آشپرخانه و یا انباری آویزان می‌كردند تا در هوای آزاد خراب نشود و یااینكه در كاه قرار می‌دادند. مردم روستاها هندوانه های شب چئلله را درجاهای خنك مانند آغل و گاهدان و معمولا درلابلای گاه زرد رنگ نگهداری می كردند. ضمن اینكه درآن سالها هندوانه و خربزه و کدو یكی ازمهمترین محصولات كشاورزان اغلب روستاهای خراسان بوده است.

آجیل چیلله گئجه سی:

آجیل هم یكی دیگر از ملزومات شب چیلله است. سال‌های دور، تنقلات شب چیلله، به خوردنیهای این شبها که به نام آجيل چئلله گئجه سئ معروف است و ازانواع میوه و تنقلات به ویژه قرپوز/ قارپوز، نار /انار، آلما / آلمه، قاورقا / قورقره، ایده، کدئ پخته شده، چغندر پخته، ایزٶم (اٶزٶم)، چی یئت، نخودچی كشمش، قوز، لبو، یئرکوکو، و.... در مجمه قدیمی مسی تدارک شده و می شود. ازشکلات‌های رایج در آن شب «قند فیت » (شبیه مدادهای پرچمی) و آبنبات رنگی را که به صورت «خوروز قندی » تهیه می‌شد و مورد علاقه کودکان بود را می‌توان نام برد و به شیرنی ‌های مثل حلوای قوزی و کنجدی اشاره کرد.

اكنون، در سفره شب چیلله مردمان خراسان که وضع مالی خوبی دارند انواع آجیل‌های تشریفاتی! نظیر: پسته، فندق، مغز بادام و گردو و انواع میوه‌های گرمسیری نظیر، پرتقال، نارنگی، و حتی موز و نارگیل را می‌توان مشاهده كرد.

چینش خوراکی های متنوع و بسیار ساده بر روی سفره ترمه یا مجمه مسی و گاها برروی کرسی و خواندن داستان های قدیمی توسط پدربزرگ خانواده، بخشی ازخاطراتی است که هیچگاه ازحافظه ی تاریخی مردمان این مرز و بوم محو نخواهد شد.

 

 

چیلله چیخدی

درگذشته مردم که دراین مدت 60 روز دو چئلله از دوره ی سرمای طولانی مدت به ستوه می آمده اند، سه شب آخر چله ی کوچک (یعنی شب های 28 و 29 و 30 بهمن ماه) را از هنگام غروب تا پاسی از شب به آتش بازی و شادی طی می کردند. کودکان و نوجوانان و جوانان چند روز قبل از این تاریخ با تهیه ی توپ گوگ (gûg) که این گوی از البسه و پارچه های کهنه که به صورت دستی با سیم و مفتول پیچیده  مب شد و یک سیم یک متری از آن آویزان می گردید و باقرار دادن آن در نفت به استقبال این شب ها می رفتند. دراین سه شب مردم با روشن کردن آتش و پرتاب توپ گوگ های آتشین به هوا درحیاط های بزرگ روستا و درمیان کوچه ها و روی تپه ها و محوطه های باز به شادی و خوشحالی می پرداختند. این رسم جهت رعایت مسایل بهداشتی و امنیت سلامتی درحال حاضر انجام نمی شود. آنها با پرش از روی آتش اشعار زیر را می خوانند:

چئلله چیخدی، باهارگلدی

گوورانچی، ناهارگلدی

.......

درمیان عامه مردم نیز «بایاتی»ها و اشعار منظوم متنوعی رواج دارد كه از جمله آنها می‌توان به این «بایاتی» اشاره كرد:

چیله چیخار بایراما بیر آی قالار

پیس خاتین قوورمانی قـــورتارار

گئدر باخار جووالده ده یارماسینا

باخ فلكین دینماسینا و غوغاسینا.

شب ­نشینی های زمستانی : شب­نشینی در اواخر پاییز و فصل زمستان بیشتر صورت می­گیرد چرا که عموما بعدازبرداشت محصول درفصل پاییز، اوقات فراغت و بیکاری روستائیان خراسان آغاز شده و تا پایان زمستان ادامه پیدا می­کند.

خانواده­ها در شب­های بلند زمستان به دیدار اقوام، آشنایان و دوستان رفته و با صمیمیت و لذتی خاص به گفتگو می­پردازند. دراین شب­نشینی­ها اعضای خانواده ها دور هم جمع شده و دسته حمعی بر سر موضوعی خاص گفتگو و اظهارنظر می­نمایند؛ و معمولا یکی از مردان حاضر در مهمانی که باسوادتر و خوش­سخن­تر از سایرین است بیشتر از همه درباره کارهای روزانه، خاطرات خود و گذشتگان و یا داستان های و افسانه­ای و فولکوریک یا حوادث تاریخی که به آن مَثل معروفند و بسیار جذاب و شیرین هستند صحبت می نماید و دیگران همگی سراپا گوش می­دهند. 

آداب و اعتقادات دیگر:

خوانچه : «خوانچه» و یا «خونچا» به تحفه‌ای گفته می‌شود كه خانواده داماد در شب چئلله برای خانواده تازه ‌عروس می‌فرستد. در میان این خوانچه، علاوه بر هندوانه می‌توان تحفه‌های رنگارنگ نظیر پارچه‌های حریر و گرانقیمت، طلا و میوه‌ها و شیرینی‌های متنوع و آجیل را مشاهده كرد برخی از خراسانی‌ها و به ویژه «تازه‌داماد» درچنین شبی سعی می‌كند ذوق هنری خود را به رخ خانواده عروس و به ویژه عروس‌خانم بكشد! به همین خاطر، هندوانه را به شیوه زیبا،جالب و شورانگیزی، تزئین می‌نماید!

در مواردی هم هنگام غروب، زنان فامیل هدایایی به رسم یاری به منزل داماد آورده و به جشن و پایكوبی می ‌پردازند. سپس طبق‌های آماده را بر سر افرادی معین شده، قرار داده و روانه خانه عروس می‌كنند و مادر عروس پس از تحویل طبق‌ها، هدایای مانند پول، شیرینی، جوراب و دستمال به آنها می‌دهد. فردای این شب مادر دختر، تمام طبق‌ها را دراتاق میهمان چیده و از زنان فامیل برای صرف میوه و شیرینی دعوت می‌كند. 

سابق براین، یعنی زمانی که ما هنوز کودک بودیم (دهه سی) شب چئلله حال و هوای دیگری داشت که با چئلله های امروزی بنظر من فقط وجه اشتراک شان هندوانه شب چئلله است و گرنه مراسم امروزی شب چئلله، لطف و صفای آن روزگاران را ندارد. رسم براین بود که در شب چئلله برای نو عروسان که هنوز درخانه پدر بودند عصر چئلله در یک سینی بزرگ مسی (مجمعین) یک عدد هندوانه در وسط و انواع خوشکبار محلی در اطراف هندوانه و لباسی نو که ( یک دست لباس و یک چادر و..) در کنار خوردنی ها گذاشته و چارقد گلدار بزرگ زیبایی هم روی آن می انداختند(البته بعضی ها یک چارقد از زیر وسایل هم اضافه می کردند تا هدیه زیباتر جلوه کند). و آنرا با تشریفات خاصی به خانه عروس می بردند. حمل کننده این سینی هم هدیه ای از مادر یا پدر عروس خانم دریافت می کرد. منتها اگر دختر به خانه بخت رفته باشد این کار بر عکس از طرف خانواده دختر برای دخترشان بعنوان (چئلله پائی)، فرستاده می شود.

تزییه لی : یکی دیگر از آداب و رسوم زیبای مردمان ما در شب چئلله بردن هندوانه، و جمع شدن در خانه فامیلی است که عزیزی را در طول سال (تزییه لی ) از دست داده باشد"عزاداره" است می باشد.

عدم خانه تكانی :دربیشتر نقاط خراسان، زنان ترکهای خراسان معمولا تا پایان چئلله كوچك خانه تكانی نمی‌كنند و اعتقاد دارند اگردر طول این دو چئلله كسی خانه تكانی كند، چئلله او را نفرین می‌كند و اگر چئلله كسی را نفرین كند به نكبت و بدبختی گرفتار می‌شود.

هم بازی شدن بزرگترها با کودکان: دراین شب چئلله، بزرگترها با كودكان هم بازی می‌شوند،"پرد یا پوچ" بازی ازجمله بازیهایی است كه درشب چئلله با مشاركت همه اعضای خانواده رواج دارد.

امان ازنگاه بد نظران : درگذشته های دور، دراین روز دربعضی نقاط از چوب نوعی درخت « داغ داغان » تهیه و با مینجیق زینت كرده و بر گردن كودكان و قوچ و اینی آویزان می كنند تا از نگاه بد نظران در امان بمانند. در این شب تمامی اعضای فامیل گرد هم می آیند. و تا پاسی از شب می گویند و می خندند و بخشی یا آشیق ها نیز دراین روز بیكار نیستند.

 اَمَن دَمَن : اَمَن دَمَن (اهمن؟ و بهمن) شامل 10 روز اول اسفند ماه می باشد. شعر فلکوریک زیر را می خوانند: "امن دمن، اون ایداوز(یوز) من، یاخشی گلدی قازان- قازان سوت، پیس گلدی کله پاچالاری یوت " (اهمن؟ و بهمن آرد کن صدمن، خوب آمدم می‌‌خوری کره و پنیر، بد آمدم می‌خوری کله و پاچه).

 

 یادی از شهریار:

در پایان با یادی از زنده یاد استاد شهریار :

قــــاری‌ننه گئجـه نــاغیل دینـــده

كولك قالخوب قاپ باجانی دوینده

من قــاییدوب بیرده اوشــاق اولیدیم

بیر گول آچوب اوندان سورا سولیدیم

حيدربابا ، قورى گؤلوْن قازلارى

گئديکلرين سازاخ چالان سازلارى

کَت کؤشنين پاييزلارى، يازلارى

بير سينما پرده سى دير گؤزوْمده

تک اوْتوروب، سئير ائده رم اؤزوْمده.

 

با آرزوی سلامتی و تبریک پیشاپیش شب چیلله با چند اس. ام. اس.  ترکی مطلب را به پایان می بربیم :

پائیزگئدیر، سونرا بٶران فارگلیر

سوفرالارا حلوا، فارپوز،نار گلیر

چئلله گئجه ائل اویانی شاد ایدیب

بزیم یوردا ائیله بیل باهار گلیب

نـه گـؤزلـدیـر ائـلیمزین قادالاری

چیلله سی، چرشنبه سی،ایل بایرامی

بیزیم ائلده هرشئیین اؤز یئری وار

چون اونـون 7میـن ایل تاریخـی وار

Nə gözəldir Elimizin qaydaları
Çilləsi var, çərşənbəsi, il bayramı
Bizim eldə hər bir zadın öz yeri var
Çünkü onun yeddi min illik tarixi var

چيلله اوزاقليغينا !

چيلله يومشاقليغينا !

اوچونجونو ايچيرم،

تورکلرين ساغليغينا.

گول اوزونوز انار كیمی قیرمیزی، گئجه نیز چیلله قارپیزی كیمی شیرین، گولماغینیز پوسته كیمی داواملی و عمرونوز چیلله گئجه سی كیمی اوزون و غملرینیز آونو گونو تکین قیسغه اولسون .

gül üzünüz ənar kimi qirmizi gecəniz çillə qarpızı kimi şirin gülmağınız püstə kimi davamlı və ömrünüz çillə gecəsi kimi uzun olsun

 " روي گل شما، به سرخي انار؛ شب شما به شيريني هندوانه ؛ لبتان مثل پسته خندان ، عمرتان به بلندي چئلله و غمهايتان به كوتاهي روزش باد."