زبان و ادبیات ترکان خراسان

 

در پست نمونه لالایی های ترک های منطقه دره گز گفتیم که لالایهای تورک های خراسان درقالب شعری است آهنگین، ملایم، مطبوع و روح نواز که به وسیله مادران تورک، برای آرامش روحی و خوابانیدن کودک خوانده می شوند. درون مایه و مضامین این لالایها مفاهیمی از قبیل: شادی، اندوه، گله و شکایت، محبت و عطوفت، اعتقادات مذهبی و مسائل اخلاقی دربرمی گیرد. درلالایی های ترکهای خوراسان آنچه مشاهده می شود، جنبه های مثبت تعلیم و تربیت است. اگرچه کودک به مفاهیم لالایی توجه ندارد، همان لالایی ها درحقیقت القاء طرزتفکر، بینش و فرهنگ و بیان عاطفی ترین احساسات قلبی، توسط مادر به کودگ است.

لالایی های تورکهای خوراسان دارای ویژگی هایی به شرح ذیل دارند:

1-از آهنگی مطبوع و روحبخش برخودارند.

2-به وزن و قافیه تا حدودی توجه شده است.

3-لالایی ها دراغلب موارد با حرکات موزون نمایشی همراه است.

4- مفاهیم اخلاقی و عقیدتی درمضمون لالایی ها که برخاسته از فرهنگ، آداب و رسوم تورکان خوراسان و نگرشهای آنان به جامعه است به وفور دیده می شود.

5- استفاده از کلمات محاوره ای و گفتاری در لالایی ها که برای کودکان تورک خوشایند و دلپذیر است معمول می باشد.

تعداد لایلایی ها نسبت به سایر موارد درادبیات کودکان ازنوع فولکوریک ازقبیل: چئرچئ (حکایات)، تاپماچالار، و... کم است و دلیل کم بودن این است که مخاطب این ادبیات تنها کودکان هستند و لالایی ها فقط برای کودکان خوانده می شوند و جالب این است که بیشتر ازطریق مادران این نغمه ها خوانده می شوند. و باز تاب احساس پدرران نیز ازنگاه مادر به فرزند منتقل می شود و چون این عمل درخلوت میان مادر و فرزند صورت می گیرد زیاد باز تاب ندارد تا درجامعه شنیده شده و درذهن ها ثابت گردد. به همین خاطر چه بسا هزاران لالایی که سروده شده اند، امابه علت عدم ترنم درمیان جمع، به کسی منتقل نشده و از بین رفته اند و در واقع درخلوت مادر و فرزند مانده اند. به هرحال جای بسی تاسف است که لالایی ها که خود منبع فرهنگ، دغدغه، آرزو و خیلی چیزهای دیگری است کمتر به ان پرداخته شده و همت والایی می طلبد تا علاقه مندان جمع اوری ادبیات فولکوریک به جمع آوری آن بپردازند که آن هم که هست، غنیمت است. هرچند بسیاری از این لالایی های فولکوریک تورکی در اثریکسان سازی فرهنگی و سهل انگاری و ... به باد فراموشي سپرده شده اند، ليکن باز مي توان درميان بسیاری از مادران آنها را جستجو کرد و شنيد. بدين سان در ادامه این نوشتار مروري برچند نمونه از لالايي هاي ترکهای اين ديار داريم امید که مورد توجه قرارگیرند

نمونه ای از لالایی های ترکهای قوچان :

نمونه ای از لالایی های تورک های قوچان که جناب "جلال قلی زاده مزرجی" نویسنده کتاب " آشنایی با تورکی خوراسانی" به نقل مادر و از قول مادر بزرگ گرامیشان برای ما ارسال کرده اند دراین پست آورده ایم. این نمون لالایی نمایانگر زمزمه‌های لالایی ترکهای خراسان،جلوه‌گرهستی‌پردازیهای مادر در آرامش نهاد فرزند است که گاه درچهر مهربانیها و دلسوزیها و غم خواری ها،گاه درچهر آرزو هایی که فرزند را آئینه آن می‌داند و گاه درچهر بازگوی تاریخ و فرهنگ نیاکان او،چامه‌هایی را برجان و روان و هستی‌اش، زمزمه‌ ساز زندگانی راستین می‌سازد. در بعضی از لالايی ها که از مفهوم عميق و زيبايی سرشارند، مادر آنگونه با کودک گهواره ای خود درد دل می کند و ازغم ها و نگرانی های خود به او می گويد که انگار با يک آدم بزرگ روبروست.

لاي لاي دئديم گٶنده من ،

كؤلگه ده سن گٶنده من

ايلده قوربان بير اولسا ،

سنه قوربان گٶنده من

در فولکلور ترکهای خراسان، ازهر یک از اجزای طبیعت بعنوان نمادی جهت معرفی خصوصیات افراد استفاده می شود. دراین لالایی، آفتاب نماد روشنایی و گراما بخش محفل خانواده است، نوزاد به خواب سبک درسایه سار مادر دعوت می شود، و مادر می گوید: من برای تو لالایی(آرامش) می گویم، درگرماگرم آفتاب. ای که تو درسایه و من درآفتاب سوزان. الهی که من به قربان تو بروم فرزندم. اگر عید قربان سالی یکبار است من هرروز قربان تو شوم دلبندم.

لاي لاي دئديم ياتاسان ،

قيزيل گوله باتاسان

قيزيل گولون ايچينده ،

شيرين يوخو تاپاسان

نمونه ذیگر:

لای لای دئیــم یاتـاسان ،

گــول غونچییه باتـاسان

گـول غونچه لر ایچینـده ،

شیرین یــــوخو تاپاسان

یا:

لای لای دئیــم یاتـاسان ،

گــول غونچییه باتـاسان

قيزيل گول سنين اولسون،

كــؤلگه سينــده ياتاسان

 یکی از زیباترین گل ها در فولکلور ترکهای خراسان، همانا گل محمدی می باشد که با عطر و بوی دل انگیزش، دوست داشتنی تر می نماید. و چه زیباست تشبیه فرزند به این گل، چرا که فرزند از دید والدین، زیباترین و خوشبوترین گل روی زمین است. مادر در گوش فرزندش می خواند: لالایی گفتم که بخوابی. در میان گل های سرخ محمدی فرو بروی. در میان گلهای سرخ خوابی شیرین بیابی.

لاي لاي دئديم ياتينجا ،

گؤزلرم آي باتينجا

جانیم دوداغا یئتدی ،

سن حاصله يتينجا

یا:

لاي لاي دئديم ياتينجا ،

گؤزلرم آي باتينجا

سانارام اولدوزلاري ،

سن حاصیله چاتینجا.

امان از مهر مادری! باز هم از فداکاری های مادرانه در این لالایی به چشم می خورد. لالایی گفتم تا زمانی که بخوابی حواسم هست که ماه من بخوابد. جانم به لبم رسید. تا تو به اینجا (یا به سر و سامان) برسی.

نمونه دیگر:

لاي لاي دئديم ياتينجا ،

گؤزلريه باخينجا

منه ده سن بير باخسان ،

اوركدن بير باخينجا

قطعاً لالایی هایی از این دست در ادبیات و فولکلور ما ترکهای خراسان فراوان است و این، تنها نمونه کوچکی از تمام لالایی هایی است که مادر ترک خراسانی برای فرزندش می خواند. لالایی ترکی خراسان، از نظر مضمون، وسعت، شاعرانگی و ایهام کم نظیر است که درپستهای آینده به لای لایی های مادرانه ترکهای دیگر شهرهای خراسان بزرگ خواهیم پرداخت.

مادران امروزی، درخواندن این لالایی های زیبا و پرمضمون مادری، درگوش فرزندان خود دریغ نورزند چرا که اولاً کودکان دوزبانه به اذعان محققان و اندیشمندان این رشته، دارای هوش طبیعی بالاتری هستند و در ثانی، امروزه با پیشرفت تکنولوژی و وجود رسانه ای به نام تلویزیون و.... در خانه ها، کودک دلبند شما در یادگیری زبان رسمی مشکلی نخواهد داشت. پس پیشنهاد می کنیم مادران فرهیخته تورک ضمن پاسداشت زبان مادری، نگران یادگیری زبان رسمی کشور در آینده برای فرزندانشان نباشند و این موضوع را حتی در لالایی هایی که برای دلبندان و نور دیدگان خود می خوانند نیز لحاظ کنند تا آینده هوشی کودکان خود را نیز تضمین کرده باشند.