زبان و ادبیات ترکان خراسان

قانون هماهنگی اصوات تورکی (1)

 مقدمه : هدف ازآموزش زبان مادری درکنارزبان رسمی، پاسخ ، به نیازهای احساسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی فرد است. عدم توجه و عدم آموزش به زبان مادری فرد، به عدم تکميل نظام فکري و شخصيتي او منجر شده، عوارضي چون کاهش خلاقيت و ضعف بيان را به همراه دارد. خلاقيت ادبي نيز نقطه آغازخلاقيت هاي فرهنگي و روشنفکري است. فرد دراثر ضعف قدرت بيان از مطرح کردن سئوال يا ايده خويش حتي دربزرگ سالی درکلاس يا جمع به زبان رسمی و حتي دربين مجموعه همزبانان خويش و به زبان مادري نيز می گريزد. کسي که ازبيان تفکرات خود مي هراسد، در فکر کردن نيز تنبل مي شود. فردی که به زبان مادری و هويت خود بيگانه شد و علاقه خود را نسبت به ملت و منطقه سکونت خود از دست داد، به راحتي و با کوچکترين مشکلي از محل سکونت خود مهاجرت مي کند.

  7 ـ حروف صدادار (مصوتها) در زبان توركي

 در زبان تورکی برخلاف زبان عربی و فارسی بجای 6 حرف صدادار 9 حرف صدادار وجود دارد. (تقریباً تمام اصوات موجود در طبیعت). حروف صدادار درفارسی و عربی (اَ – اِ – اُ – آ – ای – او) و حروف صدادار در تورکی به شرح زیر می باشد. : (آ ، او ، ای ، اَ ، ایْ ، ائ ، اوْ ، اﯚ ، اؤ) که با الفبائ لاتین در زبان تورکی حروف  (- ü  a - e - ə - ı - i - o - ö - u) نشان داده می شوند. به عبارتی حروف ü -ö -ı در فارسی و عربی  وجود ندارد.

ı     – مانند : Ildırım      (رعدوبرق) – ayrılıq   (جدایی) و...

ü     – مانند : üç     (سه 3) – Türk      (تورک) و...

ö     – مانند : ölüm     (مرگ) – ördək     (اردک) و...

دراین قسمت ضمن یادآوری به توضیح و چگونگی تلفظ این اصوات می پردازیم. در جدول زير اين نه مصوت با رسم الخط عربي و لاتین همراه با مثالهائي از كاربرد اين صداها در ابتدا‏، وسط و انتهاي كلمه ارائه شده است:

 

رديف	Latin	عربي	مثال	Latin əlifbasında
1	a	آ	آز (كم) ، آخشام (مغرب) ، ياز (بهار)	yaz - axşam - az
2	ə	اَ	اَل (دست) ، درين (عميق) ، دوه (شتر)	dəvə - dərin - əl
3	e	اِ	ائل (قوم) ، سئل (سيل) ، گئج (دير)	gec - sel - el
4	i	اي	ايز (اثر) ، ديز (زانو) ، ديري (زنده)	diri - diz - iz
5	ı	اﻯْ	اﻯْشيق (روشني) ، قﻯْز (دختر) ، آرﻯْ (زنبور)	arı - qız - ışıq
6	o	اۏ	اۏتاق (اتاق) ، يۏل (راه) ، سۏي (شهرت)	soy - yol - otaq
7	ö	اؤ	اؤز (خود) ، گؤز (چشم) ، سؤز (سخن)	söz - göz - öz
8	u	اوُ	اوُچماق (پريدن) ، قوُروُت (كشك) ، قوُروُ (خشك)	quru - qurut - uçmaq
9	ü	اۆ	اۆز (صورت) ، دۆز(صاف) ، سۆرۆ (گله)	sürü - düz - üz

جدول (1) : مصوتهاي نه گانه توركي.

 7-1ـ تقسيم بندي مصوتهاي توركي

مصوتهاي توركي نقش بسيار مهم در انسجام ، زيبائي ، واژه سازي، تركيب باپي افزوده ها و ... دارند، طوريكه عده اي را نظر براين است كه زيبائي و شيريني توركي به همين قوانين حاكم بر مصوتهاست.
مصوتهاي توركي از نقطه نظرهاي مختلف به دو گروه تقسيم مي شوند كه بنا به همين تقسيم بندي ها نظم و قانون خاصي به كلمات مي دهند. بدین معنی که مصوتهای نه گانه تورکی را ابتدا به دو دسته قالین (ضخیم) و اینجه (ظریف) و ‏سپس به دو دسته غنچه ای (گرد لبی) ‏و غیرغنچه ای (راست لبی) تقسیم می کنیم. اين تقسيم بندي ها بدين صورت هستند:

 7-1-1 ـ مصوتهاي قالين و اينجه : تمام نه مصوت زبان توركي از لحاظ تلفظ به يك شدت نيستند. حروف صدادار زبان تورکی به دو گروه خشن (قالین سَسلی) و ظریف (اینجه سَسلی) تقسیم می شوند. مصوتهاي چهارگانه «آ ، اﻯْ ، اوُ ، اۏ» (a، u،o، ı) كه بصورت پر و با شدت ادا مي شوند را مصوتهاي قالين (خشن، ضخیم یا ثقيل) مي گويند. در مقابل، پنج مصوت «اَ ، ائـ ، اي ، اؤ ، اۆ» (ə ،e ،ü،ö ،i)را كه بسيار سبك و خفيف ادا مي گردند، مصوتهاي اينجه (ظريف) مي گويند. شما باید این تقسیم بندی را بصورت زیربه خاطر بسپارید.

 

ə	e	ü	ö	i	اینجه (ظریف)
-	a	u	o	ı	قالین (خشن)

 جدول (2) :مصوتهای قالين و اينجه تورکی

 درجدول زیر مصوتهاي قالين و اينجه درتوركي و مثالهایی آمده اند.

 

نوع مصوت		مصوت	نمونه	Latin əlifbasında
قالين	a	آ	آز ، آريق ، آرمان ، قارا ، ياد	yad - qara - arman - arıq - az
	ı	اﻯْ	ايشيق ، ايليق ، قيز ، قيرميز ، قاري	qarı - qırmız - qız - ilıq - işıq
	u	اوُ	اوُشاق ، اوُنودماق ، قوُش ، قۏنشوُ ، دوُز	duz - qonşu - quş - unutmaq - uşaq
	o	اۏ	اۏدون ، سۏراق ،سۏن ، دۏنماق ، سۏل	sol - donmaq - son - soraq - odun
اينجه	ə	اَ	اسمك ، گزمك ، گزه نك ، سئرچه ، ائرته	ertə - serçə - gəzənək - gəzmək - əsmək
	e	ائـ	ائشيك ، ائشيتمك ، ائل ، سئل ، يئر	yer - sel - el - eşitmək - eşik
	i	اي	ايز ، ديز ، ديش ، گيزلي ، سئچگين	seçgin - gizli - diş - diz - iz
	ö	اؤ	اؤن ، سؤز ، گؤز ، سؤندورمك ، گؤندرمك	göndərmək - söndürmək - göz - söz - ön
	ü	اۆ	اۆز ، يۆك ، گؤزۆنده ، دؤنۆم ، اۆزلۆ	üzlü - dönüm - gözündə - yük - üz

 جدول (3) : مصوتهاي قالین و اینچه درتوركي و مثالها

 ۷-۲-قانون هماهنگی مصوتهای تورکی  :

زبان تورکی یکی از با قاعده ترین زبانهای دنیا می باشد و تقریباً استثنایی در حالات دستوری آن وجود ندارد. یکی از این قواعد که این زبان را از دیگر زبانها متفاوت کرده قانون حیرت آور و معجزه گونه هماهنگی اصوات می باشد. این قانون علاوه بر اینکه شگفتی زبانشناسان را برانگیخته به ما نیز در نگارش املایی زبان تورکی کمک بسیاری می کند.

طبق قانون هماهنگی اصوات، کلمات تورکی یا متشکل ازحروف صدادار اینجه (ظریف) و یا متشکل از حروف صدادار قالین (خشن) می باشند. کلمه ای در تورکی و جود ندارد که متشکل از هر دو گروه صدادار فوق باشد. که این امر مارا در نگارش صحیح کلمات از نظر املایی یاری می کند. به این ترتیب که با دانستن اولین حرف صدادار هر کلمه مشخص می شود که حروف صدادار آن کلمه تا آخر کلمه از کدام گروه می باشد.

مثال1- : حروف صدادار قالین (خشن) :

Aldıqlarımız     ({چیزهایی که} خریدیم)

Dağçılardandır   (از کوهنوردان می باشد)

Sular (آبها)

Soruşmudum (پرسیده بودم)

مثال 2- : حروف صدادار اینجه(ظریف):

Bilmək (دانستن)

Bölüm (بخش - قسمت)

Eşitmədiklərimiz ({چیزهایی که} نشنیدیم)

 به عنوان مثال دیگر کلمات آت (at) و اَت (ət) را در نظر بگیرید. کلمه آت دارای یک حرف صدادار قالین(آ) a و کلمه اَت دارای یک حرف صدادار اینجه (اَ) ə می باشد. بنابراین تمام پسوندهای اضافه شده به این کلمات از قانون مذکور پیروی خواهد کرد.

آت – آتلار - آتیم – آتدان – آتلاریمیزدان و ...

At – atlar – atım – atdan – atlarımızdan , …

اَت – اتلر – اتیم – اتدن – اتلریمیزدن و...

ət - ətlər - ətim - ətdən - ətlərimizdən , …

بنابزاین، زبان تورکی یکی ازقانونمندترین زبانهای دنیاست. مهمترین این قوانین، قانون هماهنگی مصوتهاست كه باعث راحتی تلفظ و خوش آهنگی می گردد. یعنی صداهای كلفت و صداهای نازك نمی توانند در ریشه یك كلمه با هم مخلوط شوند. جالب این است که اگر اولین مصوت یک کلمه ضخیم باشد، تمام مصوتهای آن کلمه ضخیم ! و اگر اولین مصوت یک کلمه ظریف باشد ، تمام مصوتهای آن کلمه ظریف خواهد بود . حال به این دو گروه کلمات توجه کنید : 

(الف) :در این کلمات ازحروف صدادار قالین (خشن) استفاده شده است.

) alardım می خریدم) – boşladım – (رها کردم) – sular ( آبها(  soruşmuşdum – (پرسیده بودم).

‏ آلا (پیسه) ، بالیْق (ماهی) ، قوْیون (گوسفند) ، آیایدیْن (مهتاب) ، ‏قالا (بماند) ، اوتورماق (نشستن) ، آتّیْلاماق (جهیدن) ، قوْروقچولوق ( قرق کردن) و ...

‏ ب ) : در این کلمات ازحروف صدادار اینچه (ظریف) استفاده شده است.

bilmək  (دانستن) – böldüm (تقسیم کردم) – eşitməmişdim (نشنیده بودم) gələcək - (آینده ).

گؤزلَه مَک (مواظبت کردن) ، اینچه لیک (باریکی) ، ا ۆزۆملۆک (تاکستان) ، گیزلَنمَک (پنهان ماندن) ، ایچَری (داخل) ، اؤزۆم (خودم) و ...

‏اگر به دو گروه از کلمات بالا کاملأ دقت کنید، خواهید دید که همه مصوتهای گروه (الف) ضخیم و گروه (ب) ظریف هستند. 

قانون مذكور مخصوص زبان تورکی است توجه داشته باشید که این قانون در کلمات بیگانه که وارد زبان تورکی شده اند و در کلمات ترکیبی زبان تورکی و همچنین بعضی از اسمهای خاص مثل ceyran- iylan صدق نمی کند. بعنوان مثال در کلمه insan  این قاعده بخاطر اینکه کلمه ای غیر تورکی است رعایت نشده است و حرف ظریف (i) با حرف خشن (a) در یک کلمه بطور یکجا آمده است و همینطور در کلمه  Azərbaycan چون کلمه ای است که از ترکیب 4 کلمه بوجود آمده قاعده رعایت نشده است .

زبانهای زنده دنیا کلماتی را از یکدیگر به عاریت می گیرند و این یک واقعییتی است اجتناب ناپذیر. بطور نمونه تعداد کلماتی که از دیگر زبانها به زبان فارسی وارد شده است، بسیار زیادمی باشد، زبان تورکی هم کلماتی از زبانهای دیگر پذیرفته است و در عین حال کلمات زیادی از این زبان در دیگر زبانها مورد استفاده قرار می گیرد. ما باید توجه داشته باشیم که ورود بیش از حد کلمات دیگر به زبان تورکی می تواند ما را به وضعیتی دچار کند که امروزه زبان فارسی به آن دچار شده است و از طرفی باید بدانیم کلماتی که از دیگر زبانها به زبان تورکی وارد شده دچار تغییراتی شده اند و طبق قانونهای حاکم بر زبان تورکی، آن کلمات را پذیرفته ایم . برای مثال کلمات مَحمود (məhmud) و جَمال (cəmal) و عبّاس ( Əbbas) که در آنها قوانین حاکم بر زبان تورکی رعایت نشده در هنگام ورود به زبان تورکی طبق قوانین حاکم بر آن دچار تغییراتی می شوند بصورت عابباس و ماحموت و جامال  Abbas )) و (mahmut) و (camal) تغییر شکل می یابند. توركها هنگام صحبت كردن به فارسی به طور غریزی قانون هماهنکی مصوتها را به كار می برند. مثلا سمیه را Sumaya ذكر می كنند.

قانون فوق مخصوص زبان تورکی می باشد و یک نوع موسیقی و آهنگ مخصوصی به زبان تورکی می دهد. به همین دلیل وقتی یک تورک زبان به زبان دیگری صحبت می کند تفاوت لهجه پدید می آید. و به همین دلیل نیز یک غیر تورک نمی تواند کلمات تورکی را درست تلفظ کند.

  تلفظ متفاوت کلمات توسط تورک زبانان با تلفظ ملتهای دیگر زبانهای ساکن ایران گاه موجب تعجب ناآگاهانی قرار می گیرد که از قوانین حاکم بر زبان تورکی بی خبرند و تلفظ متفاوت را به حساب ناتوانی تورکها در تلفظ کلمات می گذارند. حال اینکه قوانین دقیق حاکم بر زبان تورکی که مایه بسی مباهات است کلمات بیگانه را تا جایی که امکان دارد با قوانین خودش منطبق می کند.

عشق اولسون آنا دیلینین قدرین بیله نه!...

 کارگاه(7)-  باذکرمثالهایی ازهرمورد جدول زیررا تکمیل نمائید.

مصوت قالین	مصوت	مثالها
	آ a	آريق
	ﻯْ ı	قيز
	اوُ u	اوُنودماق
	اۏ o	اۏدون
مصوت اینچه	اَ  ə	گزمك
	ائـ  e	ائل
	ي i	ديش
	اؤ  ö	سؤز
	ۆ ü	دؤنۆم

 ازهمراهی تان سپاس گزاریم

ازنظرات و راهنمائی تان استفاده خواهد شد

..............ادامه دارد.

۱۱/۱۰/۸۹