زبان و ادبیات ترکان خراسان

تقسیم بندی مصوتهای زبان ترکی

 مقدمه : هنگامی که ما به زبان مادری سخن می‌گوئیم، بین ذهن و دهان (زبان) رابطه‌ای مستقیم برقرار می‌شود و درحقیقت بین قلب و ذهن و دهانمان (زبانمان) رابطه‌ای تنگاتنگ برقرار می گردد. زیرا سخن گفتن خود تفکری آهنگین (مصوّت) است. ما هنگام تفکر خاموشانه با خود سخن می‌گوئیم. و آنگاه که لب به سخن می‌گشائیم، درحقیقت با صدا می‌اندیشیم.  این سخنان، لحظات زندگی و تجارب گذشته‌مان را تداعی کرده در ذهن و روانمان زنده می کنند. با هر واژه‌ای احساسات خود را ابراز می كنیم، خرسند می شویم، ناخشنود می‌گردیم، حسرت می‌خوریم و انتظار می کشیم. با زنده شدن جملاتی که در ذهنمان شکل گرفته‌اند، مکنونات قلبی ما جان گرفته، از طریق دهان و زبان تمامی احساسات و اندیشه‌های خود را بیان و بدیگران تفهیم می کنیم. درست بهمین جهت هنگامیکه ما بزبان مادریمان سخن می‌گوئیم، مکانیزم سه‌گانه‌ای بین دهان و قلب و ذهنمان نظم و شکل می گیرد که با طبیعت انسانی سازگاری کامل و تمام دارد. لذا زبان مادری همچون کلیدیست که دنیای درونی‌مان را گشوده به نمایش می گذارد. حجب و حیا، عیب و هنر و تمامی مکنونات درونی‌مان تنها و تنها زمانی آشکار می‌گردد که ما به زبان مادریمان سخن می‌گوئیم.

8- تقسیم بندی مصوتهای تورکی:

مصوتهاي تركي از نقطه نظرهاي مختلف به سه گروه تقسيم مي شوند كه بنا به همين تقسيم بندي ها نظم و قانون خاصي به كلمات مي دهند. بدین معنی که مصوتهای نه گانه تورکی را ابتدا به دو دسته ضخیم(قالین) و ظریف(اینجه) و ‏سپس به دو دسته غنچه ای (گرد لبی) ‏و غیرغنچه ای (راست لبی) و درنهایت به دو دسته باز و بسته تقسیم می کنیم. اين تقسيم بندي ها بدين صورت هستند:

8-1- مصوتهاي قالين و اينجه: چون تمام نه مصوت زبان توركي از لحاظ تلفظ به يك شدت نيستند يک تقسيم بندي براي این حروف مربوط به قاعده آهنگها ( هاوا= Hava ) يا (ساسي = sası ) مي باشد. حروف صدادار ازاین نظر به دو دسته تقسيم مي شوند:

 8-1-1- مصوتهاي قالین(Qalın): مصوتهاي چهارگانه حروف صدا دار (A - I - O - U ) یعنی ( آ ، او ، اوْ ، ایْ ) كه بصورت پر و با شدت ادا مي شوند را مصوتهاي قالين سَسلی (خشن یا ثقيل) مي گويند.

8-1-2- مصوتهاي اینجه (İncə) : پنج مصوت(ə ،e ،ü، ö ،i)  یعنی «اَ ، ائـ ، اي ، اؤ ، اۆ» را كه بسيار سبك و خفيف ادا مي گردند، مصوتهاي اينجه سَسلی (ظريف) مي گويند. از 9 حرف صدادار 5 تای آن ظریف و 4 تای آن خشن هستند.

 

ə (اَ - ـه)	e (اِ- ئـ )	ü (او)	ö (اؤ)	i (اي- ي)	incə (ظریف)
	a (آ - ـا )	u (او)	o (اوْ)	ı (اي- يـ)	Qalın (خشن)

جدول (1) - مصوتهاي قالين و اينجه

 8-1-3- قانون هماهنگی مصوتها (سس اويغونلوغو): ‏گفتیم که زبان تورکی یکی ازقانونمندترین زبانهای دنیاست. قانون هماهنگي مصوتها یا آواها اساسي ترين عامل ملوديک بودن و ريتميک بودن زبان تورکي است و آنرا براحتي از ديگر زبانها متمايز مي کند، طوريکه حتي اگر کسي اين زبان را بلد نباشد، مي تواند متوجه شود که به زبان ترکي صحبت مي شود. اگر کسي اين قانون را بداند ولي ترکي را بلد نباشد، مي تواند بصورت استنتاجي فعل ، اسم ، صفت و ... بسازد. اين قانون که در اصل داراي يک اصل اساسي است ، چند قانون فرعي نيز از آن بدست مي آيد که واژه سازي ، ترکيب، ريشه با پي، افزوده ها و ... براساس اين قوانين بدست مي آيد.

 طبق قانون هماهنگی اصوات کلمات تورکی، اگر اولین مصوت یک کلمه ضخیم باشد، تمام مصوتهای آن کلمه ضخیم ! و اگر اولین مصوت یک کلمه ظریف باشد ، تمام مصوتهای آن کلمه ظریف خواهند بود. بنابراین کلمه ای در زبانمان نداریم که در آن کلمه از هر دو گروه یعنی حروف صدادار خشن و ظریف استفاده شود. در این کلمات ازحروف صدادار خشن (قالین) استفاده شده است.

 alardım (می خریدم) – boşladım – (رها کردم) – sular ( آبها) soruşmuşdum (پرسیده بودم)

 دراین کلمات ازحروف صدادارظریف استفاده شده است.

 bilmək (دانستن) – böldüm (تقسیم کردم) – eşitməmişdim (نشنیده بودم) gələcək(آینده)

 با کمک این قانون دقیق و شگفت انگیز، نگارش زبان تورکی به مقدار زیادی آسان می شود.براي نمونه می خواهیم بدانیم درتورکي يارا (زخم) درست است يا ياره؟ چون مصوت هجاي اول (يا) بصورت خشن (صخیم یا ثقیل) (آ) است ، پس مصوتهاي ديگر هم که در ادامه خواهند آمد، خشن (صخیم یا ثقیل) خواهند بود. پس يارا صحيح است. از طرفي اگر پي افزوده هاي ديگري به آن اضافه شوند ، به همين صورت خشن خواهند بود. لذا يارالا (زخمي کن) صحيح است و به همين ترتيب: يارالاندي ، يارالانديردي ، يارالانديرديلار.
حال اگر مصوت هجاي اول ظريف باشد ، مانند «ائـ» در ائشيک(ذروازه)، تمام مصوتهاي بعدي ظريف خواهند آمد: ائشيکده ، ائشيکده کي ، ائشيکده کيلر ، ائشيکده کيلرين ، ائشيکده کيلرينکي و ... .لذا همانطور که ياره اشتباه است ، ائشيکدا يا ائشيکداکيلار! هم صحيح نيست.

8-1-3-1- ادغام مصوتهاي کلمات ترکيبي  : گاهي ترکيب دو کلمه ، خود يک کلمه تلقي مي شود و ما آنرا ديگر به عنوان يک کلمه واحد مي پذيريم. مانند : بوُگۆن (امروز). حال اگر به عنوان يک کلمه بپذيريم ، بايد از قوانين آوائي تورکي تبعيت کنند. ازجمله اينکه مصوتهاي هر دو کلمه بايد هم جنس شده و هر دو يا ثقيل باشند يا ظريف. درکلمه ترکيبي بوُگۆن که ترکيبي از بوُ (اين) و گۆن(روز) است ، مصوت کلمه اول ثقيل بوده ولي مصوت کلمه دوم ظريف است. لذا مي بينيم که مصوت اول فدا شده و به شکل مصوت دوم يعني ظريف درمي آيد و آنرا «بۆگۆن» يا «بۆيۆن» مي گوئيم. به همين ترتيب داريم: بۆرۆسۆگۆن (او بيريسي گۆن) ، بوُجوُر (بوُ جۆر) ، ناوار نه يوخ؟ (نه وار نه يوخ؟) ، بييل (بوُ ايل) و ... .

نكته 1: اگر مصوت «اﻯْ» در ابتداي كلمه بيآيد و مصوت بعدي «آ» باشد ، در اينصورت مصوت «اﻯْ» جاي خود را به «اي» مي دهد ، لذا در اين مورد مي توان استثنائاً مصوتهاي خشن و ظريف را در كنار هم ديد. مانند: ايلان=- ilan (مار) ، اينام=- inam (باور) ، ايلقار =- ilqar (پيمان) ، ايسلانماق= islanmaq (خيس شدن) ، ايسمارلاماق= ismarlamaq (بدرقه کردن).

تبصره 1: قانون هماهنگی مصوتها مخصوص زبان تورکی است ، توجه داشته باشید که این قانون در کلمات بیگانه غیر تورکی و در کلمات تورکیبی زبان تورکی و همچنین بعضی از اسمهای خاص مثل ceyran - iylan صدق نمی کند.

 تبصره 2 : درکلمه insan (اینسان) قاعده هماهنگی اصوات بخاطر اینکه کلمه ای غیر تورکی است رعایت نشده است و همینطور در کلمه  Azərbaycanچون کلمه ای است که از تورکیب 4 کلمه بوجود آمده قاعده رعایت نشده است .

در کلمات دخيل به تورکی (کلماتي که از زبانهای ديگر وارد زبان تورکی مي شوند)، مبناي مصوتهاي اضافه شده ، مصوت هجاي آخر است. چون ممکن است مصوت هجاي اول با آخر متفاوت باشد. مانند: «اينسان» که مصوت هجاي اول (يعني ايـ) ظريف است ولي مصوت هجاي آخر (يعني آ) خشن است ، لذا پي افزوده هاي اين کلمه بايد بر اساس هجاي آخر ، خشن باشند. مانند: اينسانلار ، اينسانلاردا. البته تأکيد مي شود که اين مورد درباره کلمات خالص ترکي صادق نيست. کلمات ترکي همگي يا مصوت خشن هستند يا مصوت ظريف.

تبصره 3 : تعميم قانون هماهنگي مصوتها به کلمات دخيل: خيل ورود کلمات عربي ، فارسي و حتي انگليسي به زبان ترکي مستلزم ترکيزه شدن و پالايش يافتن آنها در قانون هماهنگي مصوتهاست. کلمات بيگانه هنگام ورود به زبان ترکي در ساختار آن قرار مي گيرند، طوريکه گاهي تشخيص صورت اصلي و دست نخورده آن بسيار سخت مي شود. براي نمونه از اين کلمات دخيل داريم: باهار (بهار) ، هاوا (هوا).

  تبصره4 : کلماتی که از دیگر زبانها به تورکی وارد شده دچار تغییراتی می شوند و طبق قوانین حاکم برزبان تورکی آن کلمات را پذیرفته می گردند.  برای مثال کلمات مَحمود (məhmud) و جَمال (cəmal) که در آنها قوانین حاکم بر تورکی رعایت نشده در هنگام ورود به تورکی دچار تغییراتی می شوند و به (mahmut) و (camal) تغییر شکل می يابند.

تبصره 5 :  در اشعاري که از اوزان عروضي عربي يا فارسي استفاده مي شود، بنا به اجبار مي توان از اين قانون عدول کرد. بررسی این مورد تخصصی بوده و خارج سطح این وبلاگ است.

 8-2- مصوتهای دوداقلانان و دوداقلانمایان : حروف صدادار تورکی ، خود ازنظر وضعيت لبها در هنگام تلفظ به دو دسته تقسيم مي شود:

 

	o	ü	ö	u	dodaqlanan دوداقلانان
e	a	i	ə	ı	dodaqlanmayan دوداقلانمایان

 

	قالين (ثقيل)	اينجه (ظريف)
دوداقلانان (غنچه اي)	اۏ ، اوُ	اؤ ، اۆ
دوداقلانمايان (غيرغنچه اي)	آ ، اﻯْ	اَ ، اي ، ائـ

 جدول (2) مصوتهای دوداقلانان و دوداقلانمایان

 8-2-1- مصوتهای دوداقلانان (غنچه ای یا گرد لبی) :  اگر لبانمان هنگام ادای حروف به حالت دایره گرد و به شکل غنچه در بیاید، به این گروه مصوتهاي دوداقلانان (dodaqlanan ) گویند. مانند مصوتهاي «اۏ ، اوُ ، اؤ ، اۆ» كه هنگام تلفظ آنها، لبها بصورت غنچه اي بسته مي شوند ، این گروه، حروفی هستند که با استفاده از لب تلفظ مي شوند و تلفظ آنها همراه با جمع شدن و پيش آمدن لبهاست. اين حروف شامل 4 حرف زیر مي باشند:

حروف دوداقلانان- مثالها

 O(اوْ) - بؤش(Boş) = خالي

Ö (اؤ) - اؤز(Öz) = خود

 U(او) - قورد(Qurd) = کرم-گرگ

 Ü(او) - سورتمخ (Sürtməx) = ماليدن و کشيدن چيزي روي چيز ديگر.

ازاين حروف دو حرف O و U تلفظ مشابه فارسي دارند. براي تفهيم بيشتر دو کلمه فارسي را با اين الفبا (هم عربي و هم لاتين) مي نويسيم:

شما >> شؤما = Şoma

روز>> روز = Ruz

براي يادگيري دو حرف ديگر نيز اين نکته را به خاطر داشته باشيد که هرگاه علامت دو نقطه بالاي حروف دوداقلانان بيايد تلفظ کمي حلقي تر ميشود (مثل حرف ع که در مقايسه با اَ حلقي تر تلفظ ميشود).

مثالهاي زير نيز جهت بيان تفاوت تلفظي اين حروف و اهميت آن در معناي کلمات در زبان تورکي است:

سؤرماخ (Sormax) = مکيدن

سورمخ (Sürməx) = راندن

بؤز(Boz) = خاکستري

بوز(Buz) = يخ

بوز(Büz) = جمع کردن و کيس کردن

قؤل(Qol) = دست (فقط آرنج و بازو)

قول(Qul) = خادم , قوللوخ = خدمت

قؤول(Qoul) = قول- وعده

گول(Gül) = گل-بخند، گولمخ(Gülməx) = خنديدن

گؤول يا گؤل(Göl) = درياچه

گؤنول(Gönül) = خاطر, خيال

 8-2-2- مصوتهای دوداقلانمايان(غيرغنچه اي یا راست لبی): اگر لبانمان هنگام ادای حروف، حالت کشیده به خود بگیرد به این گروه ازحروف ، مصوتهای دوداقلانمايان( Dodaqlanmayan می گویند هنگام اداي مصوتهاي پنجگانه  «آ ، اي ، اﻯْ ، ائـ ، اَ» ، دهان باز مي شود و لبها درتلفظ آنها نقش کليدي ندارند. در تلفظ اين حروف لبها از هم باز مي شوند و کار تلفظ با لبها نيست در حقيقت اگر دهان به هر نحوي باز باشد مي توان بدون تغيير وضعيت لبها هم اين حروف را ادا کرد. اين حروف شامل حروف زیر هستند:

 (آ - ـا) A a: بال (Bal) = عسل ، قاچ (Qaç) = بدو  ، قاباخ (Qabax) = جلو ، آشاغا (Aşağa) = پايين

(اَ - ـه) Ə ə: اته ک (Ətək) = دامنه، نه؟ (Nə) = چي؟ ، به يه نمه ک (Bəyənmək) = پسنديدن ، ال (Əl) = دست

شايد به نظر بيايد که نگارش "آ" با "ا" در رسم الخط عربی مي تواند اشتباه شود. اما اگر "ا" در ميان کلمه (ـا) بيايد تلفظ آن به صورت A خواهد بود؛ اما اگر در آغاز کلمه و بدون علامت مد( ~) بيايد تلفظ آن به صورت Ə خواهد بود.

(اِ - ـئـ) E  :e ائل (El) = طايفه ، بئل (Bel) = کمر ، تئز (Tez) = زود، گئج (Geç) = دير ، معمولا E درزبان ترکي در پايان کلمه نمي آيد.

(اي - ـيـ - ـي) İ i : بيلگي (Bilgi) = دانش ، سيز (Siz) = شما ، ائوميز (Evimiz) = خانه ما ، ايلگي (İlgi) = رابطه

(اي - ـيـ - ـي) I ı  : ايشيق (Işıq) = نور، سيزيلتي (Sızıltı) = سوز - ناله ، قيزديرماخ (Qızdırmax) = گرم کردن ، قيچ (Qıç) = پا

 8-2-3- قانون هماهنگي لبها(اویقارلیق): علاوه برقانون هماهنگی اصوات، قانون دیگری بنام قانون هماهنگي لبها یا قانون مطابقت گرد لبی ها و راست لبی ها در زبان تورکی وجود دارد که قطعییت قانون هماهنگی اصوات را ندارد.

  طبق این قانون اگر اولین مصوت کلمه ای از گروه دوداقلانان (گرد لبی) باشد معمولا تمام مصوتهای بعدی آن کلمه نیز از همین گروه خواهند بود و برعکس اگر اولین مصوت کلمه ای ازگروه دوداقلانمایان (راست لبی) باشد، معمولا مصوتهای بعدی نیز از همین گروه خواهند بود. لازم به یاد آوری است که این قانون قطعییت قانون هماهنگی اصوات را ندارد.

 مثال :                                          

dodaqlanan :           qonşu – ölüm  -  yoxdur  

 dodaqlanmayan:      başladım -    dəniz - əkinçi  

 برای روشن شدن مطلب، به این دو گروه کلمات دقت کنید :

الف ) داشلیق (سنگلاخ) ، گئدمَک (رفتن) ، آغاناق (محل غلتیدن) ائلچیلیک (قاصدی) ، قازانماق (به دست آوردن) و ...

ب ) اۆنگۆلّۆک (سبکی) ، اوْدونلوق) جایگاه هیزم) ، دؤشـلۆک (سینه ‏بند) ، دوزلوق (نمکدان) ، اۆزۆمچولۆک (انگورداری) و .

‏مشاهده می شود که همه مصوتهای گروه (الف) دوداقـلانان (گرد لبی) هستند ، در حالی که همه مصوتهای کلمات گروه (ب) دوداقلانمایان (راست لبی) می باشند .

نکته 1: تمام پي افزوده ها نيز از لحاظ داشتن مصوتهاي ثقيل و ظريف يا غنچه اي و غيرغنچه اي از مصوت هجاي نخست تبعيت مي کنند.

نکته 2: کلمات به عاريت گرفته شده از زبانهاي عربي و فارسي نيز در تورکي در قالب اين ساختار مي آيند. براي نمونه: آبيري (آبرو) ، ميرده شير (مرده شوي) ، فينديق (فندق) ، قورو (قوري) ، نوخوش (ناخوش).

8-3- مصوتهاي باز (آچيق) و تنگ (دار) : هنگام اداي مصوتهاي «آ ، اَ ، ائـ ، اۏ ، اؤ» فك پائين دهان به سمت پائين رفته و دهان كاملاً باز مي شود. اين مصوتها را باز (آچيق) مي نامند. از طرفي هنگام اداي مصوتهاي «اي ، اﻯْ ، اوُ ، اۆ» آرواره پائين جمع تر و بسته تر مي شود دهان با حجم نيمه باز آنها را تلفظ مي كند. اين مصوتها را نيز تنگ (دار) مي گويند.

 

	قالين (ثقيل)	اينجه (ظريف)
مصوتهاي باز (آچيق)	آ ، اۏ	اَ ، ائـ ،اؤ
مصوتهاي تنگ (دار)	اﻯْ ، اوُ	اي ، اۆ

 جدول (3): مصوتهاي باز (آچيق) و تنگ (دار) در زبان ترکي

نه تنها مصوتهاي يک کلمه (اعم از ريشه و مصوتها) از لحاظ تقسيم بندي ثقيل و ظريف نمي توانند همزمان با هم بيآيند ، از لحاظ نوع غنچه اي يا غيرغنچه اي نيز داراي ضوابط و نظم خاصي هستند که از آن هم بايد تبعيت نمايند. اين قانون چنين است:

الف ـ اگر مصوت اول غيرغنچه اي (دوداقلانمايان) باشد ، مصوتهاي ديگر نيز غيرغنچه اي خواهند بود. به عبارتي اگر مصوت اول غيرغنچه اي باشد ، مصوتهاي ديگر مجاز نيستند از نوع غنچه اي باشند. مانند: قاپي ـ قاپيدا ـ قاپيداكي ـ قاپيداكيندا ـ قاپيداكيندادير

ب ـ ولي اگر مصوت اول غنچه اي (دوداقلانان) باشد ، اگر يكي از مصوتهاي آن از نوع باز باشد ‏، مصوتهاي بعد از خود را تابع خود خواهد كرد. براي نمونه در اين پي افزوده ها هيچ مصوت بازي در تركيبات دخالت نمي كند: قوزو ـ قوزوچو ـ قوزوچونون ـ فوزوچونوندور

اما دراين مثال مصوت باز «آ» در «قوناق» عرصه را بر مصوت اول يعني «اۏ» تنگ كرده و مصوتهاي بعدي را از حالت غنچه اي خارج مي كند: قوناق ـ قوناقلار ـ قوناقلارين ـ قوناقلارينكي ـ قوناقلارينكيدير

هر كدام از مصوتهای تورکی بايد در قالب يكي از تقسيم بندي هاي جداول (1) ، (2) و (3) دربيآيند. ادغام اين سه جدول ‏، جدول زير را به ما مي دهد:

 

مصوت	مصوت	ثقيل ـ ظريف		غنچه اي ـ غيرغنچه اي		باز ـ تنگ
		ثقيل	ظريف	غنچه اي	غيرغنچه اي	باز	تنگ
a	آ	*			*	*
ı	اﻯْ	*			*		*
u	اوُ	*		*			*
o	اۏ	*		*		*
ə	اَ		*		*	*
e	ائـ		*		*	*
i	اي		*		*		*
ö	اؤ		*	*		*
ü	اۆ		*	*			*

جدول (4) : تقسيم بندي مصوتهاي تركي از سه منظر

  8-4 ـ قانون توالي مصوتها (سسلرين آرديجيلليغي): درکنار تمام محدوديتها و قوانين حاکم بر مصوتهاي ترکي ، اين مصوتها اجازه ندارند در هرجائي از کلمه که خواستند، ظاهر شوند. مثلاً مصوت «اﻯْ» با شرايط خاصي حق دارد در ابتداي کلمه بيآيد ، از طرفي مصوت «اؤ» نمي تواند در داخل کلمه بگنجد و تنها مي تواند در ابتداي کلمه نقش ايفا نمايد.

نكته1: مصوتهای «اﻯْ ، اؤ ، ائـ » یعنی (o-ö-e) فقط در هجاي اول كلمات جاي ميگيرند و دركلمات بيگانه اي كه اين قاعده رعايت نشده تغييراتي روي ميدهد.

 مثال:

 Nader   -    Nadir

Pərvane    -   Pərvanə 

Xatere    -    Xatirə

نکته2 : مصوتهای (o-ö-e) فقط در اول کلمه و بقیه مصوتها درهمه جای کلمه می توانند بیایند.

نکته3: گاهي حتي در ادبيات مکتوب مي بينيم که برخلاف قاعده فوق ، «اﻯْ ، اؤ ، ائـ » در وسط و انتهاي کلمه هم ظاهر مي شود ، مانند: «قﻯْرۏ ، بيزۏ ، بنؤشه ، گۆنئي». اين کلمات صورت واقعي نيستند و تحريفي هستند. مثلاً «ۏ» در انتهاي بعضي کلمات تورکي در اصل «آو» است که «و» حرف واو است نه صداي «او». لذا در اصل «قﻯْراو ، بيزاو» است که جهت تسهيل اينگونه مي خوانند.

ساغ اولین و شاد قالین و آنا دلینین قدرنه بیلین.

کارگاه (8) - در این جملات کدامین کلمه به غلط نوشته شده است ؟

 

A) mən yazda ağaclarin çiçəklənməsin sevirəm.

 ۱-yazda

2- ağaclarin

3- çiçəklənməsin

4- sevirəm

B) insanların elmi günden günə artmaqdadır

1- insanların

2- elmi

3- günden

4- artmaqdadır

C) yel əsəndə zəmiyə baxırdım elə bil ki zülflara daraq vururlar.

1- əsəndə

2- baxırdım

3- zülflara

4- vururlar

Ç) günün çoxunu oğlan meşədə odın yığırdı

1- günün

2- çoxunu

3- oğlan

4- odın

D) kəndimizdə hər gün gün dağ dalından doğor .

1- kəndimizdə

2- dağ

3- dalından

4- doğor

E) atam axşamçağı kitabı açıb oxudi

1- axşamçağı

2- kitabı

3- açıb

4- oxudi

 Ə) qalsə o almalardan ver aparım bacım yesin.

 1- qalsə

2- almalardan

3- aparım

4- yesin

F) otağa girəndə özümö anamın qucağına atdım.

1- girəndə

2- özümö

3- anamın

4- qucağına

برای مشاهده پاسخ های صحیح به بخش نظرات مراجعه نمائید.

ازهمراهی تان سپاس گزاریم

ازنظرات و راهنمائی تان درنگارش بهتر زبان توذکی استفاده خواهد شد

..............ادامه دارد.