زبان و ادبیات ترکان خراسان

نگارش زبان ترکی (9)- قوانین زبان ترکی

قانون هماهنگی اصوات تورکی(3)

مقدمه : ازدورانهای قدیم علمای تورک هر یک لا اقل به سه زبان تسلط کامل داشتند اکنون نیز ما تورکها با خدای خود بزبان عربی راز و نیاز می کنیم، با دوستان خود بزبان فارسی بحث می نماییم و با همشهریان و خویشاوندان و فرزندان خود بزبان تورکی حرف می زنیم. باافتخار و به زبان مادری خود می گوئیم:

 »هارای، هارای، من ترکم »

» منیم دیلیم اولن دئییر، اوزگه دیله دونن دئییر »

»  تورک اویاخدیر، وارلیقینا دایاخدیر »

9- خلاصه تقسیم بندی مصوتهای تورکی: مصوتهاي تركي ازنقطه نظرهاي مختلف به سه گروه تقسيم مي شوند

9-1- مصوتهاي قالين و اينجه : چون تمام مصوتهای زبان توركي ازلحاظ تلفظ به يك شدت نيستند يک تقسيم بندي براي این حروف مربوط به قاعده آهنگها مي باشد.

ə (اَ - ـه)	e (اِ- ئـ )	ü (او)	ö (اؤ)	i (اي- ي)	incə (ظریف)
	a (آ - ـا )	u (او)	o (اوْ)	ı (اي- يـ)	Qalın (خشن)

جدول (1) - مصوتهاي قالين و اينجه

9-2- - مصوتهای دوداقلانان و دوداقلانمایان : حروف صدادار تورکی ، خود ازنظر وضعيت لبها در هنگام تلفظ به دو دسته تقسيم مي شود:

 

	O (اوْ)	ü (او)	ö (اؤ)	u (او)	dodaqlanan دوداقلانان
e (اِ- ئـ )	a (آ - ـا )	i (اي- ي)	ə (اَ - ـه)	ı (اي- يـ)	dodaqlanmayan دوداقلانمایان

جدول (2) الف- مصوتهای دوداقلانان و دوداقلانمایان

 جدول فوق را می توان بصورت زیر نوشت:

 

	قالين (ثقيل)	اينجه (ظريف)
دوداقلانان (غنچه اي)	O،  u اۏ ، اوُ	ü ، ö اؤ ، اۆ
دوداقلانمايان (غيرغنچه اي)	a ، ı آ ، اﻯْ	ə، i ،e اَ ، اي ، ائـ

جدول (2)- ب- مصوتهای دوداقلانان و دوداقلانمایان

 9-3- مصوتهاي باز (آچيق) و تنگ (دار) :  مصوت های تورکی از نظر دهان كاملاً باز یا نیمه باز بودت به دو دسته تقسیم می شوند:

	قالين (ثقيل)	اينجه (ظريف)
مصوتهاي باز (آچيق)	آ ، اۏ	اَ ، ائـ ،اؤ
مصوتهاي تنگ (دار)	اﻯْ ، اوُ	اي ، اۆ

جدول (3): مصوتهاي باز (آچيق) و تنگ (دار)

هر كدام از مصوتهای تورکی بايد در قالب يكي از تقسيم بندي هاي جداول (1) ، (2) و (3) دربيآيند. ادغام اين سه جدول ‏، جدول زير را به ما مي دهد:

مصوت	مصوت	ثقيل ـ ظريف		غنچه اي ـ غيرغنچه اي		باز ـ تنگ
		ثقيل	ظريف	غنچه اي	غيرغنچه اي	باز	تنگ
a	آ	*			*	*
ı	اﻯْ	*			*		*
u	اوُ	*		*			*
o	اۏ	*		*		*
ə	اَ		*		*	*
e	ائـ		*		*	*
i	اي		*		*		*
ö	اؤ		*	*		*
ü	اۆ		*	*			*

جدول (4) : تقسيم بندي مصوتهاي تركي از سه منظر

9-4- قوانین هماهنگی مصوتهای تورکی:

9-4-1- قانون هماهنگی مصوتها (سس اويغونلوغو): طبق قانون هماهنگی اصوات کلمات تورکی، اگر اولین مصوت یک کلمه ضخیم باشد، تمام مصوتهای آن کلمه ضخیم ! و اگر اولین مصوت یک کلمه ظریف باشد ، تمام مصوتهای آن کلمه ظریف خواهند بود. بنابراین کلمه ای در زبانمان نداریم که در آن کلمه از هر دو گروه یعنی حروف صدادار خشن و ظریف استفاده شود.

دراین کلمات ازحروف صدادار خشن (قالین) استفاده شده است.

 alardım (می خریدم) – boşladım – (رها کردم) – sular ( آبها) soruşmuşdum (پرسیده بودم)

دراین کلمات ازحروف صدادارظریف استفاده شده است.

 bilmək (دانستن) – böldüm (تقسیم کردم) – eşitməmişdim (نشنیده بودم) gələcək(آینده)

9-4-2- قانون عمومي هماهنگي مصوتها: تمام پي افزوده ها نيز از لحاظ داشتن مصوتهاي ثقيل و ظريف يا غنچه اي و غيرغنچه اي از مصوت هجاي نخست تبعيت مي کنند.

9-4-3- قانون هماهنگي لبها(اویقارلیق): قانونی بنام هماهنگي لبها در زبان تورکی وجود دارد که قطعییت قانون هماهنگی اصوات را ندارد.

 طبق این قانون اگر اولین مصوت کلمه ای از گروه دوداقلانان (گرد لبی) باشد معمولا تمام مصوتهای بعدی آن کلمه نیز از همین گروه خواهند بود و برعکس اگر اولین مصوت کلمه ای ازگروه دوداقلانمایان (راست لبی) باشد، معمولا مصوتهای بعدی نیز از همین گروه خواهند بود. لازم به یاد آوری است که این قانون قطعییت قانون هماهنگی اصوات را ندارد.

 مثال :                                          

dodaqlanan  :          qonşu – ölüm  -  yoxdur  

 dodaqlanmayan   :    başladım-    dəniz - əkinçi  

9-4-5- قانون توالي مصوتها (سسلرين آرديجيلليغي) : درکنار تمام محدوديتها و قوانين حاکم بر مصوتهاي ترکي ، اين مصوتها اجازه ندارند در هرجائي از کلمه که خواستند ، ظاهر شوند. مثلاً مصوت «اﻯْ» با شرايط خاصي حق دارد در ابتداي کلمه بيآيد ، از طرفي مصوت «اؤ» نمي تواند در داخل کلمه بگنجد و تنها مي تواند در ابتداي کلمه نقش ايفا نمايد. با دقت به جدول زير مي بينيم که مصوتها در کجا مي توانند بيآيند و کجاها حق ندارند بيآيند:

موقعيت مصوتها		مصوت	مصوتهاي بعدي	نمونه
فقط در اول کلمه	e	ائـ	ي ـ ـه (ه ، اَ)	ائشيک ، يئريمک ، يئددي ، سئرچه ، ائرته	ertə - serçə - yeddi - yerimək - eşik
	ö	اؤ	ۆ ـ ي ـ ـه(ه ، اَ)	اؤزوم ، تؤکندي ، گؤزل ، گؤزلدي ، سؤزومه	sözümə - gözəldi - gözəl - tökəndi - özüm
	o	اۏ	وُ ـ آ ـ ﻯْ	اۏروج ، اۏتاق ، قۏناق ، قۏناقلﻯْق ، قۏنشو	qonşu - qonaqlıq - qonaq - otaq - oruc
در همه جاي کلمه	a	آ	آ ـ ﻯْ	آنا ، آشاغي ، قارا ، آغيز ، خانيم	xanım - ağız - qara - aşağı - ana
	ə	اَ	اَ ـ ي	الک ، اسکي ، اسمک ، گلمک ، ازيلگن	əzilgən - gəlmək - əsmək - əski - ələk
	ı	اﻯْ	آ ـ ﻯْ	ايشيق ، ايلديريم ، ايليق ، ايلان ، اينان	inan - ilan - ilıq - ildırım -
	i	اي	اَ ـ ي	ايستک ، گيرمک ، ديري ، ديرک ، ايکي	iki - dirək - diri - girmək - istək
	u	اوُ	وُ ـ آ ـ ﻯْ	قوُشچُو ، قوُلاق ، اوُجاليق ، قوُرشاق ، اوُشاق	uşaq - qurşaq - ucalıq - qulaq - quşçu
	ü	اۆ	ۆ ـ ـه(ه ، اَ) ـ ي	تۆرکچۆ، تۆرکجه، يۆزلري،يۆزلرجه، اۆزمك	üzmək - yüzlərcə - yüzləri - türkcə - türkçü

 جدول(5 (قانون توالي مصوتها در زبان ترکي

9-5- تعميم خصوصيت کوتاهي صائتهاي زبان ترکي به کلمات دخيل : گفتيم که زبان ترکي زباني کوتاه صائت با بياني سريع و تند است و هيچ کشيدگي و مدّ دادن در آن وجود ندارد مگر به ندرت آنهم براي کلمات بيگانه. يعني اگر فارس زبان هم «بادام» مي گويد ، ترک زبان هم «بادام» مي گويد ، سرعت آنها يکي نيست. فارس زبان کشيده تر و بصورت ممدود آنرا ادا مي کند ولي ترک زبان بسيار سريع و تند تلفظ مي کند. همين خصوصيت زبان ترکي باعث مي شود ، کلمات دخيل از زبانهاي ديگر از يک فيلتر ديگر عبور کنند ، سپس وارد زبان ترکي شوند. لذا اگر در فارسي مي گوئيم: «يارم آمد» ، در ترکي همين «يارم» را بسيار سريعتر تلفظ خواهيم کرد: «ياريم گلدي». به همين ترتيب: بادام(badam) ، شيرين( şirin) ، ناشي(naşı) ، گيج(gic) ، داغ(dağ) ، چاي(çay) ، امامزادا(imamzada) ، خارابا(xaraba) و ... .

9-6- ادغام مصوتهاي کلمات ترکيبي : گاهي ترکيب دو کلمه ، خود يک کلمه تلقي مي شود و ما آنرا ديگر به عنوان يک کلمه واحد مي پذيريم. مانند : بوُگۆن (امروز). حال اگر به عنوان يک کلمه بپذيريم ، بايد از قوانين آوائي ترکي تبعيت کنند. از جمله اينکه مصوتهاي هر دو کلمه بايد همجنس شده و هر دو يا ثقيل باشند يا ظريف. در کلمه ترکيبي بوُگۆن که ترکيبي از بوُ (اين) و گۆن(روز) است ، مصوت کلمه اول ثقيل بوده ولي مصوت کلمه دوم ظريف است. لذا مي بينيم که مصوت اول فدا شده و به شکل مصوت دوم يعني ظريف درمي آيد و آنرا «بۆگۆن» يا «بۆيۆن» مي گوئيم.

به همين ترتيب داريم: بۆرۆسۆگۆن (او بيريسي گۆن) ، بوُجوُر (بوُ جۆر) ، ناوار نه يوخ؟ (نه وار نه يوخ؟) ، بييل (بوُ ايل) و ... .

9-7- التقاء ساکنين در ترکي : در ترکي نمي تواند دو حرف در کنار هم ، هر دو ساکن باشند. زبان ترکي بسيار روان و جاري است و تحمل مکث در دو حرف پشت سرهم را ندارد و برخلاف زبان عربي نمي تواند کلماتي مانند: قبض ، وقف ، اکل ، خبط ، حکم و ... را تحمل کند. حتي کلمات فارسي و عربي هم که وارد ترکي مي شوند بايد خود را با اين قالب سازگار کنند و با متحرک کردن سکون اول تنها به سکون دوم راضي باشند و اين هم يکي ديگر از فيلترهاي زبان ترکي براي ورود کلمه است. لذا در ترکي مي گوئيم: قبير )قبر) ، نذير آشي (نذر آشي) ، قدير گئجه سي (شب قدر) ، صبير گلدي (صبر آمد) ، عؤمور کئچدي (عمر رفت) ، ظولوم (ظلم) ، حوکوم (حکم) ، طبيل (طبل) و ... .

تبصره : يک استثنا براي التقاء ساکنين يا همجواري دو حرف مسکون در ترکي وجود دارد که باز خواهيم ديد بخاطر رواني و ريتميک بودن اين زبان است. در ترکي دو حرف همجوار مي توانند هر دو ساکن بيآيند به شرطي که حرف ساکن اول ، يکي از حروف «ن ـ س ـ ل ـ ر» باشند. اين چهار حرف چنان مخرجي دارند که اگر ساکن باشند ، حتي اگر حرف بعدي ساکن بيآيد، باز براحتي قابل ادا هستند و دهان را دچار مشکل تلفظ نمي کند. البته تعداد اين کلمات در ترکي اندک است و به دنباله اين حروف هم هرحرفي نيآمده است بلکه حروفي مي آيند که واقعاً در ادا کردن آنها زبان راحت است.

ساكن اول	نمونه
ن	بانگ ، زيرنگ ، ديرنگ ، ياپينج ، قاخينج ، دينج ، انگ ، دنگ	dəng - əng - dinc - qaxınc - yapınc - dirəng - zirəng - bang
س	آست ، اۆست	üst - ast
ل	آلت ، قالخ ، اوجالت ، اؤلچ ، آلتميش	altmış - ölç - ucalt - qalx - alt
ر	قيرخ ، تورك ، دؤرد ، برك ، قورخماق ، آرخ ، ييرتماق ،آرتماق	artmaq - yırtmaq - arx - qorxmaq - bərk - dörd - türk - qırx

جدول (6) : التقاءساكنين در زبان تركي

مي بينيم که «رک» در «تورک» التقاء ساکنين دارد اما چقدر راحت ادا مي شود. چقدر با التقاء ساکنين در وقف يا طبل متفاوت است.

کارگاه (9) : کدامیک از کلمات زیر به درستی نوشته شده است ؟

Ç) 1- soruşdunmi 2- souşdunmü 3- soruşdunmu 4- soruşdunmı	C) 1- danışsə 2- gözləsa 3- bağlasa 4- açsə	B) 1- qapılər 2- qalsə 3- əllar 4- analar	A) 1- yoldaşliq  2- saticı 3- qonşü 4- satmışdım
F) 1- dözmüşdüm 2- dözmöşdüm 3- dözmerəm 4- dözmərem	Ə) 1- ğulami 2- qulamı 3- ğulamı 4- qulamö	E) 1- istilık 2- istilikə 3- istiliyə 4- istiliye	D) 1- süpürgə 2- süpurgə 3- supürgə 4- supərgə

برای مشاهده پاسخ های صحیح به بخش نظرات مراجعه نمائید.

ازهمراهی تان سپاس گزاریم

ازنظرات و راهنمائی تان درنگارش بهتر زبان تورکی استفاده خواهد شد

..............ادامه دارد.

 ۲۵/۱۰/۸۹