(نمایی از روستای گریوان واقع در دامنه شمال شرقی سالوک)

گزارش علمی کوهنوردی گریوان – قوزقواخی

تاریخ اجرا: 12/06/92

هدف : ورزش و گردش علمی

(نمایی از آبشار های دامنه های جنوبی سالوک)

اشاره : روستای گریوان واقع در بخش مرکزی بجنورد سرزمینی آباد و بارور با ویژگیهای منحصربه فرد است و کوه "سالوک" باارتفاع 2670 متر بخش مرکزی رشته کوه های آلاداغ را بوجود می آورند و در نزدیکی این روستا و در سمت جنوب عربی آن قراردارد.

شروع کوه نوردی 12/06/92 :

ابتدا پس از انجام نرمش صبگاهی و توضیحات لازم جهت حفظ نظم و ترتیب و احتمال وجود خطرات دربین راه و نحوه برخورد با آنها داده شد. سپس بعد از بستن کوله پشتی ها و توضیح اینکه کوه نوردی ورزش و تفریحی سالم و مسابقه ای است که درآن همه افراد شرکت کننده برنده هستند و کوه پیمایی تمرینی است برای کوه نوردی. ازآنجا که فاصله روستای گریوان تا دره قوز قواخی از طریق سیاه خانه دارای شیب نسبتا " مناسبی می باشد، لذا گامها کمی آهسته و زمان صعود کمی طولانی می شود.

وقت سحر از روستای گریوان و از مسیر "سیاه خانه " بسمت آبشار "قوز قواخی" کوه پیمایی خود را آغاز کردیم. بعد از یک کوهنوردی حدودا" چهار ساعته به محل دو راهی " آبشار قوز قواخی " و چار مران رسیدیم . پس از استراحت کوتاهی در محل آبشار " قوز قواخی " به سمت چشمه " آشاغی کی هنگران " حرکت نمودیم و پس از صرف نهار در کنار آبشار چشمه همین مسیر را برگشتیم.

 

(نمایی از منطقه سیاه خانه واقع در شرق سالوک)

ويژگي هاي طبيعي مسیر:

دره زیبای "قوز قواخی" درمیانه رشته كوه سالوک و آغ داغ و درشرق قله کوه سالوک و در دره ای با صفا  در منطقه سیاه خانه و در شمال غرب شهرستان اسفراین واقع شده است. قلل سالوک و آق چانغر در امتداد شمالی این دره قرار دارند و مسیر خط الراس آن د صعود به قله سالوک دارای چشم اندازها بسیار زیبا با طبیعتی بکر با پوشش گیاهی رنگارنگ و جانوری متنوع هستند. صعود به قله ي سالوک از سمت آن مناظر چشم نوازي را در برابر ديدگان هر توريست طبیعت گرا و کوه نورد قرار مي دهد که ازخاطرات خوش سفر به این منطقه خواهد بود.

از ویژگی های منحصر بفرد این مسر قوز قواخی وجود درختان انجیر کوهی و زرشک کوهی فراوان و گیاهان همیشه سرسبز از جمله قیاق با درختان كهنسال آرچه و غارهای کوچک و بزرگ و كوه هاي استوار و دیوار مانند و سر به فلک کشیده و چشمه سارها و آبشار درآن است که هواي خنك و دلپذير آن در فصول بهار و تابستان مأمن و پناهگاه خستگاني است كه از دود و آلودگي و سر و صداي  شهر ها به آن پناه  مي برند .

طبیعت و مناطق کوه نوردی زیبای سالوک

جهت آشنایی کوهنوردان با طبیعت و مناطق زیبای سالوک می توان به آغ داغ - سیاه خانه – ای نئ تخته سی – اردوقان – هنگران – قرقی -  عیسی بیگ – گی کال – محمد اپو- چشمه ی جرف -چشمه ترنو – چشمه پونه لی(پدنلی) - قرمز چشمه – سیودالی – کند زو - دره توی- قویون یولونون شارشارسی ـ قله آغ جانغر(مدخان بیگ یا بی) - تلوستان- بینم دی – دره زیبای قوز قواخی و قله سالوک که در سمت چپ و در فاصله حدودا" دو کیلومتری پناهگاه قرار گرفته است و از لحاظ افراد بومی در منطقه این قله مقدس شمرده می شود، اشاره کرد.

 

سرگرمی بین راه :

دربین راه توضحیات علمی و تجربی درمورد پوشش گیاهی و گیاهان دارویی و توسط نویسنده وبلاگ به همراهان داده می شد. درمواقع استراحت کوتاه بین راه توسط افراد داوطلب تورکچه یئرلمه (آواز و ترانه ترکی) و یا شعر ترکی خوانده می شد.

بایاتی های فولکوریک

 بیرچلوم تنباکو چون،      گئدم قالا گزماغنا

بیرگلون ایزماغو چون،   قالدم قیامات گونونا

ایزیین بیله ایزکی،      برگی دیوندا قالماسین

سوونن بیله سوون     آرمان ایری دا قالماسین.

......

کوچه لره سو سپمیشم،

یار گلنده توز اولماسین

ایله گلسین بئله گئتسین،

آرامیزدا سؤز اولماسن

نه عزیزدیر یارین جانی

نه شیریندیر یارین جانی

 

ساماوارا اود سالمیشام،

ایستیکانا قند سالمیشام

یاریم گئدیب تک قالمیشام

نه عزیزدیر یارین جانی

نه شیریندیر یارین جانی

ساماواری آلیشدیرین

کؤمور لاری قاریشدیرین

کوسولوخی بارشدیرین

نه عزیزدیر یارین جانی

نه شیریندیر یارین جانی

 

پیاله لر ایرفده دیر

هر بیری بیر طرفده دیر

گؤرمه میشم بیر هفته دیر

نه گؤزل دیر یارین جانی

نه شیرین دیر یارین جانی

علاوه بر تورکچه یئرلمه شعر شهریار در وصف کوه و کوهنوردان بصورت زیر خوانده شد

قسمتی شعر بسیار زیبای شهریار دربزرگداشت کوه و کوهنوردان

كوه در شب چه شكوهی دارد /  خرم آن جلگه كه كوهی دارد

شب چو مهتاب درخشد در کوه / خرمن عشق نماید انبوه

تاجي از ماه به سر دارد كوه /  وز طلا جبه به بر دارد كوه

شاه بیت غزل دور نماست / کوه سلطان همه صحراهاست

کوه را چشمه ی بی اندوهی است / کوه منزلگه بابا کوهی است

اولين پرتو ماه و خورشيد / روی پيشانی كوه است پديد

بازا زمغر بشان با کهسار / آخرین بوسه ی بدورد نثار

مردم کوه نشین داند خوب / چه نقشی به طلوع است و غروب

من چو کوهم نه پنهای و نه پشت / غیرت کوه نشینانم کشت

......

پوشش گياهي منطقه سالوک:

پوشش گیاهی این مسیر محدود به انواع گياهان خودرو مرتعی و دارويی و صنعتی است.

اصولا کل منطقه سالوک دارای مراتع و بیشه زارهای سرسبز و انواع علوفه است. پوشش عمده گیاهی این منطقه را درجنگل ها و مراتع واقع ارتفاعات سالوک و شمال غربی اسفراين كه بخشي از آن را کندزو  و سیاه خانه تشكيل مي دهد كه درختان و درختچه هايي چون سماق، زبان گنجشگ، انجير، زالزالك، ارغوان، ذغال اخته، گلابي وحشي، سنجد وحشي ، کی آلما، جامعه آرچه (اورس)، زرشک، کرکو، بادام وحشی، بید، درمنه، گوون، کلاه میر حسن، بومادران، باریجه انواع گرامینه و گیاهان یکساله مرتعی را در دره هاي بزرگ و وسيع مي توان نام برد.

گیاهان داروئی منطقه سالوک

درمنطقه ي جنوب و جنوب شرقي و غربی گریوان كه كوهستاني هستند پوشیده ازگونه هايي از گياهانی شامل: گوون، قياق، قارغه دیلی(پيازكوهي)، فرز، درمنه، خارشتر، بارهنگ، ورك، اسپند، پونه، چریچ، قارچ، زرشك دانه دار( به زبان محلي زرك)، قسني، استا قدوس، قريچ، نخود وحشي، بومادران و ... است. گیاهانی كه كاربرد دارویی وصنعتی دارند، ازجمله : گل ختمی ، گل گاوزبان، شاتره ، كاسنی ،خاكشیر، آنغوزه و كاكوتی ، گلپر، و گون كتيرا در اكثرنقاط آن می روید.. همچنين پوشش گياهی و مراتع سرسبز درارتفاعات و دامنه سالوک جهت چرای دام موجود است.

 علاوه بر پوشش گياهي فوق، گیاهان با ارزشي مانند گل بنفشه،  گل پونه، بو مادارن، توكليجه ( كلك خرگوش )، مريم گلي، گلين بارماقي،  كُل، شيرين بيان ، گل آقا، قاز ياقي، بز بوته که در دامنه هاي كوه سالوک و دشت زار ها می رویند كه خاصيت دارويي آنها در كتاب هاي مختلفي مانند نسخه شفا ثبت شده است  . 

گونه های حیات وحش منطقه سالوک:

 این منطقه با داشتن چشم اندازهای زیبا از نمودهای چشمگیر طبیعی، نظیر كوهسار، دره ها، رودها، آبشارها و چشمه سارها، مامنی برای گونه های گیاهی و جانوری كمیاب است. انواع گوزن، مرال، قوچ، میش كوهی، آهو، اوریال، ارگالی، بزكوهی، روباه، شغال، قورد(گرگ)، خوك، گراز، دونقوز(خرس)، قافیلان ( ببر)، کل وبز، اصلان (پلنگ )، کفتار، گورکن، پشیک (گربه وحشي) و کهکیلی(کبک دری)، انواع قارتال (عقاب)، پرندگان شکاری، بلبل, قمري, سئرچه(گنجشک) , سار , سينه سرخ, سيره, قرقاول، بلدرچين, کبوتر چاهي، بایقوش (جغد)، قاقا (کلاغ)، هوپ هوپی (شانه به سر)، قرقي، قوش، هدهد, انواع پروانه ها ، سنجاقک، مار، مارمولک، کلپاسه، عقرب (يا همان گژدم)، سیچان (موش), تشي، خارپشت (جوجه تيغي) ازجمله جانوران و پرندگان این ناحیه محسوب می شوند.

با توجه به اینکه اوایل فصل پاییز موقع جمع آوری انجیر و زرشک کوهی در منطقه دره قوز قواخی سالوک می باشد مختصری از خواص انها بیان می شود:

انجیر :

انجیر از درختی به نام علمی فیکوس( Ficus) می روید. انجیر یک میوه شیرین می باشد. محتوی مقدار زیادی هسته است و غالبا خشک مصرف می شود. انجیر تازه بسیار خوشمزه می باشد و از آن مربا و ترشی درست می کنند. پوست انجیر بسیار نرم است و به همین خاطر نگهداری و انتقال آن بسیار مشکل می باشد.

(انجیر کوهی سیاه خانه - قوز قواخی)

انواع مختلف انجیر، دارای برگ های متفاوتی می باشد. درخت انجیر در حدود 6- 5 متر می باشد. درخت انجیر برگ های سبز و خاکستری رنگ دارد. میوه درخت انجیر، زرد رنگ می باشد. درخت انجیر تا 20 سال میوه می دهد.

انجیر تازه را از اوایل خرداد تا اوایل شهریور می توان یافت. اما انجیر خشک را در هر زمان که میل داشتید، می توانید پیدا کنید.  در کشورهای گرمسیر، انجیر به صورت خشک صادر و ذخیره می شوند.

خواص دارویی انجیر:

بر اساس تحقیقات انجام شده، برگ های درخت انجیر بدلیل داشتن خصوصیات مدر بودن، تسکین دهندگی و دافع کرم روده مورد استفاده قرار گرفته و دم کرده برگ درخت انجیر مسکن بوده و برای معالجه سرفه تجویز شده‌است. میوه انجیر برای نرم کردن سینه و روده و دارای خاصیت ویژه‌ای می‌باشد. انجیر تازه منبع غنی بتاکاروتن و ویتامین ث است که در جلوگیری از ابتلا به سرطان کاربرد دارند. جوشانده انجیر در التهاب دستگاه تنفسی و غرغره کردن آن برای گلو درد و سرماخوردگی مفید بوده و عفونت‌های لثه را نیز درمان می‌کند. خوردن انجیر تازه و خشک سبب لینت مزاج و یبوست مزمن را درمان می‌کند و در طب جدید شربتی برای رفع بیماریهای یبوست کودکان تهیه شده‌است.

انجیر خشک محتوی مقدار زیادی قند ( در حدود 60 درصد) می باشد. این دلیل خوبی است برای آن که ورزشکاران از انجیر استفاده می کردند.

 

انجیر کوهی :

انجیر کوهی یا انجیر طبیعی یکی از گونه های انجیر است که بصورت خودرو در مناطق کوهستانی حاشیه کویر ایران می روید و در مقابل خشک سالی و سرما بشدت مقاوم است. این گونه انجیر خوراکی می تواند یکی از مهمترین صادرات خشکبار ایران قرار گیرد اگر وزارت کشاورزی دلسوزی داشته باشیم از نوع پر مقاومت آن می توان نشا گرفت و تکثیر کرد و با توجه به مقاومت آن در مقابل سرما و کم آبی در تمام مناطق کوهستانی کویری و ..... از آن بهره برداری کرد.

(درختچه انجیر کوهی دره قوز قواخی سالوک)

ویژه گی های انجیر کوهی :

تنها تفاوت این نوع انجیر با انجیر معمولی در مفاومت زیاد آن در مقابل سرما و کم آبی است درخت این نوع انجیر در روزنه های کوه ها و صخره ها می روید. انجیر رسیده آن شیرین و با طعمی نزدیک به ترش می باشد. این میوه یکی از قدیمی ترین گونه های گیاهی است که برای انسان شناخته شده بوده است. هنوز هم انسان و حیوانات و پرندگان وحتی خزندگان از این انجیر به عنوان خوراکی استفاده می کنند. انجیر کوهی در مناطق پر باران معمولا میوه نمی دهد. انجیر کوهی میوه دار در کوه های خراسان بویژه در مناطق کوهستانی سالوک به وفور وجود دارد. و کشته یا خشک شده آنرا در قدیم به عنوان تنقلات و آجیل استفاده می کرده اند. در اطراف دره زیبای قوز قواخی و کوههای اطراف و منطقه اردوقان دردامنه های جنوبی سالوک و .... درختان بسیار کهن سالی از انجیر کوهی و پسته کوهی و کردو کوهی وجود دارد.

 

(انجیر کوهی دره قوز قواخی سالوک خراسان)

زرشك کوهی و خواص دارويي آن :

زرشك درختچه اي است كه علاوه بر ميوه آن از پوست و ريشه آن هم براي درمان برخي بيماري ها استفاده مي شود. زرشك فوايد بسيار زيادي دارد و مي توان آن را همراه ژله يا به صورت پخته با ميوه هاي ديگر مصرف كرد.

(درختچه زرشک دانه دار کوهی سالوک)

مصرف آن در درمان تب، اسهال و اسهال خوني مؤثر است. از آب زرشك تازه به عنوان دهان شويه براي استحكام لثه ها استفاده مي شود. پوست و ريشه آن تلخ مزه است و در دفع صفرا و ناراحتي هاي كبدي مؤثر است. زرشك ملين و مسهل بوده و به هضم غذا كمك كرده و سوء هاضمه را برطرف مي كند و براي بيماري فشار خون نيز مفيد است.
زرشك در درمان ورم مفاصل و ناراحتي هاي رماتيسمي تاثير دارد و باعث كاهش ضربان قلب، تنگي نفس و تحريك حركت روده اي و ناراحتي برونشيتي است.

(زرشک کوهی منطقه سیاه خانه سالوک)

زرشك باكتري هاي سطح پوست را از بين برده و به درمان زخم ها، كوفتگي ها، سوختگي ها، انواع جوش ها و آكنه و خارش كمك مي كند.

 

(زرشک دانه دار کوهی سالوک)

تحلیلی کوتاه بر گیاهان داروئی:

درختان و گیاهانی که اگر خوب به آنها رسیدگی کنیم و برای رشد و تکثیر و پرورششان بکوشیم، صادراتشان می‌تواند سود سرشاری را به کشور سرازیر کرده و خانواده‌های زیادی را از فقر و جوانان بی‌شماری را از بیکاری نجات دهد، زیرا ارزش تجارت جهانی گیاهان دارویی بیش از ۴۳ میلیارد دلار تخمین زده شده و آمار‌ها از این حکایت دارد که چین، آلمان و کانادا از کشورهای پیشگام در این زمینه به‌شمار می‌آیند

جالب است بدانید که به گفته رئیس سازمان حفاظت محیط زیست کشور، ۸۰۰۰ گونه گیاهی کشور برابر ۸۰ درصدگونه های گیاهی است که در کل اروپا می رویند؛ جالب تر این که ۶۰۰۰ گونه از این گیاهان دارویی است و در این میان ۱۷۲۷ گونه از گیاهان بومی کشور در دنیا بی نظیر محسوب می شود، بنابراین با یک حساب سرانگشتی می توان به سودآوری گونه های گیاهی کشورمان پی برد، اما متاسفانه به دلیل نبود مدیریت کارآمد ۴۳۱ گونه از گیاهان کشور به مرحله شکنندگی رسیده و ۲۰ گونه دیگر هم در لبه پرتگاه انقراض قرار گرفته اند.

چرای بی رویه دام در مراتع یا فعالیت برخی عشایر و جنگل نشینانی که در نبود شغل و درآمد گیاهان دارویی را به خورد دام هایشان می دهند یا که آنها را چیده و می فروشند، این اوضاع نامناسب را برای گونه های گیاهی کشور رقم زده است، هرچند نبود فناوری فرآوری گیاهان دارویی در کشور هم سبب شده ما در صادرات این گونه ها جایگاه مناسبی نداشته باشیم و مجبور شویم برای رفع نیاز، گیاهان دارویی را که در کشورمان می رویند، آنها را از دیگر کشورها تهیه کنیم. البته نباید از نبود نظارت مناسب بر رویشگاه های گیاهان دارویی هم غافل شد، زیرا سازمان جنگل ها نیرو و امکانات لازم را برای نظارت همیشگی و کارآمد در این مناطق در اختیار ندارد به این دلیل به نظر می رسد تا زمانی که مسئولان حداقل ها را برای حفاظت از گونه های گیاهی تامین نکنند، کشورمان نمی تواند از توانمندی هایش استفاده و بخشی از نیازهای خود را از این راه برطرف کند.

امید که گزارش ورزشی - علمی مورد توجه و پسندتان قرار گیرد.