زبان و ادبیات ترکان خراسان

 

قاعده هماهنگی اصوات در ترکی

 TÜRKcə də "ünlülər uyumu" quralı

 زبان ترکی گوش نواز ترین زبان دنیا

حروف صدا دار(ünlülər ) در ترکی:

حروف در زبان تركي نيز مانند همه زبانهاي ديگر از دو نوع صدادار (مصوت ، صائت ، آوا) و بي صدا (صامت، گنگ) تشكيل مي شود. زبان تركي از لحاظ حروف صدادار يا مصوتها، كاملترين صداها را در ميان زبانهاي دنيا داراست. زبان عربي (و فارسي) شش مصوت كوتاه و بلند دارد که عبارت از: (اَ ـ اِ ـ اُ ، آ ـ اي ـ او  (  می باشند این حروف را با الفبای لاتین به ترتیب با ( u - i - ə - o - e - a  ) نشان  می دهند. زبان تركي در مقابل شش مصوت كوتاه و بلند عربي و فارسي داراي نه مصوت كوتاه است

درزبان ترکی نه (۹) حرف صدادار یا صائت یا مصوت وجود دارد که عبارتند از:

او˚(O)- مانند: او˚د (آتش) / او˚لوم  Olum (زندگی) / اۏتاق (اتاق) otaq

اﯙ ( Ü) – مانند: اﯙزﯙم  Üzüm (انگور)  / دۆز(صاف) düz

او (u)- مانند: اولدوز  Ulduz (ستاره) / اوُچماق (پريدن) uçmaq

اؤ (Ö)– مانند: اؤلکه  Ölkə (سرزمین) / اؤلوم  Ölüm (مرگ) / گؤز (چشم) göz

ائـ (E)- مانند: ائو (خانه) ائل el (طایفه) / گئج (دير) gec

ایـ (İ)- مانند: ایش İş (کار)  / ایران  İran / ديز (زانو) diz

ایـˆ(Ï)- مانند: قیش (زمستان) ایـˆلدیریم /  Ildırım (رعد و برق) ایشیق (روشنی) ışıq

ا (Ә)- مانند: ال (دست) əl / ات (گوشت) / درين (عميق) dərin / دوه (شتر) dəvə

بنا براین حروف صدا دار در ترکی عبارتند از aouIİeəöü که از این 9 حرف 4 حرف aouI حروف کلفت-قالین و 5 حرف İeəöü را حروف صدادار نازیک-اینجه میگویند.

بنابراین حروف صدا دار در ترکی عبارتند از aouIİeəöü که از این 9 حرف 4 حرف aouI حروف کلفت-قالین و 5 حرف İeəöü را حروف صدادار نازیک - اینجه می گویند. بعبارت دیگر، تمام نه مصوت زبان تركي از لحاظ تلفظ به يك شدت نيستند. مصوتهاي «آ ، اﻯْ ، اوُ ، اۏ» كه بصورت پر و با شدت ادا مي شوند را مصوتهاي ثقيل (قالين) مي گويند. در مقابل ، پنج مصوت «اَ ، ائـ ، اي ، اؤ ، اۆ» را كه بسيار سبك و خفيف ادا مي گردند ، مصوتهاي ظريف (اينجه) مي گويند.

قاعده هماهنگی اصوات ((سس اويغونلوغو)) :

قانون هماهنگي  مصوت ها اساسي ترين عامل ملوديک بودن و ريتميک بودن زبان ترکي است و آنرا براحتي از ديگر زبانها متمايز مي کند، طوريکه حتي اگر کسي اين زبان را بلد نباشد، مي تواند متوجه شود که به زبان ترکي صحبت مي شود. اگر کسي اين قانون را بداند ولي ترکي را بلد نباشد، مي تواند بصورت استنتاجي فعل ، اسم ، صفت و ... بسازد.

اين قانون که در اصل داراي يک اصل اساسي است، چند قانون فرعي نيز از آن بدست مي آيد که واژه سازي، ترکيب ريشه با پي افزوده ها و ... براساس اين قوانين بدست مي آيد. اين قوانين عبارتند از:

قانون هماهنگي مصوتها:

این قانون تنها به زبان ترکی اختصاص داشته و به کلمه زیبایی ، وزن و موسیقی خاصی می بخشد. اصل اساسی در این قانون آن است که: اگر هجای نخستین یک کلمه یکی از حروف صدادار یا مصوت های ضخیم باشد، حتماً مصوتهای بعدی نیز باید از مصوتهای ضخیم باشند. همین ترتیب در مورد مصوتهای ظریف نیز جاری است. بعبارت دیگر در زبان ترکی در یک کلمه باید همه حروف صدادار از یک نوع باشند. یعنی همه باید یا کلفت-قالین یا همه نازیک-اینجه باشند.و امکان ندارد در یک کلمه دو نوع مصوت باشد.

 این قاعده در تمامی کلمات ترکی بطور کامل وجود دارد. به دلیل وجود این قاعده زبان ترکی لقب دلنشین ترین زبان دنیا را به خود گرفته است.

این قانون مانند تراز نوشتار و گفتار را در زبان ترکی به سامان درمی آورد. بوسیلة این قانون می توان گونه سرة کلمه را از ناسره تشخیص داد.

بعنوان مثال کلمه ای مانند (او˚تورمیش) (نشسته) را در نظر آورید. این کلمه را به صورت (او˚تورموش) نیز می نویسند. برای اینکه بدانیم کدام گونه درست است، از قانون آهنگ بهره می گیریم. در هجای آغازین این کلمه مصوت او˚ (O) وجود دارد که این مصوت از گروه های مصوتهای ضخیم است پس باید مصوتهای بعدی نیز از همین گروه باشد. در گونة (او˚تورمیش)، مصوت بعدی ایـ (İ) از گروه مصوت های ظریف است و طبق قانون آهنگ این گونه نادرست است.

مثال دیگر: در: قاپئ qapi اشتباه / قاپی qapı صحیح

خندیدن:گولماک gülmak اشتباه / گولمک gülmək صحیح

ساعتها: saatlər ساعات لر اشتباه / ساعات لار saatlar صحیح

شش: آلتئ alti اشتباه / آلتی altı صحیح

با توجه به اینکه زبان ترکی یک زبان التصاقی است یعنی در صرف کردن فعل ها ریشه فعل ثابت می ماند و اکها(وند ها) به فعل اضافه میشوند؛ اگر در وندهای اضافه شده اگر مصوتی وجود داشته باشد باید از نوع آخرین مصوت کلمه اصلی تبعیت کند.

مثال الف - حروف صدادار ضخیم :

آبها= سولار = Sular

ازکوهنوردان می باشد= داغچیلارداندیر = Dağçılardandır 

چیزهایی که خریدیم = آلدیقلاریمیز = Aldıqlarımız

مثال ب- حروف صدا دار نازک:

دانستن = بیلمک = Bilmək

چیزهایی که نشنیدیم = ائشیتمه دیکلریمیز = Eşitmədiklərimiz

در لغات بیگانه ای که از زبان های دیگر به زبان ترکی وارد میشود نیز باید این قاعده رعایت شود و باعث می شود که مصوت ها در کلمات وارداتی تغییر کنند.

مثال : کلمه آدم: در این کلمه 2 مصوت وجود دارد آ a و فتحه ə : چون آ a  کلفت-قالین است و فتحه نازیک -اینجه پس مصوت دوم به شکل کلفت-قالین خود تبدیل می شود (فتحه به آ تبدیل می شود). پس در ترکی آدم ( adəm ) به شکل آدام ( adam ) تلفظ می شود

اما برخی دیگر از کلمات دخیل در زبان ترکی بدون توجه به این قاعده استفاده می شود. مانند:  Aləm , İran

این قانون تا حدودی در لغات ترکی که به فارسی وارد شده اند نیز به کار میرود.

مثال: تغییر فتحه و آ : پسوند ترکی "گاه" در کلماتی مثل خوابگاه و خوابگه (پسوند گاه در ترکی به شکل قاه به کار میرود) و لغت ترکی "کوتاه" که به شکل " کوته " نیز به کار میرود (در ترکی به شکل güdə )

پسوند ترکی "دان" و "دن" : بوجنوردان مشهده ده چان 240 کیلومتر دیر.

پسوند ترکی "دار" و "در":

کیتابداکیلار / Kitabdakılar = آن چیزهایی که درکتاب است

که بین پسوند ها هماهنگی مصوتی وجود دارد و منظور از هماهنگی مصوتی، مصوت پسوند با آخرین مصوت واژه ی قبل از پسوند است.

و....

قانون ظریف شدن : مصوتهای زبان ترکی به ترتیب ضخامت از ضخیم به ظریف به این ترتیب هستند:

او˚( O) - او ( Y) - آ ( A) - ایـ (ˆÏ) - اؤ (Ö) - اﯙ U) - ائـ (E) - ا (Ә) - ایـ (İ)

در زبان ترکی همیشه صائت اول کلمه از صائتهای بعدی ضخیمتر بوده و رفته رفته صائتها ظریفتر می شوند و ظریفترین صائت در آخرین هجای کلمه است. این قاعده به این زبان آهنگ موسیقی می بخشد. مثلاً در کلمه (یو˚رغان- لحاف) از دو مصوت موجود، اولی ضخیم و دومی ظریفتر از آن است.

تبصره 1 : در اشعاري که از اوزان عروضي عربي يا فارسي استفاده مي شود، بنا به اجبار مي توان از اين قانون عدول کرد. مثلاً فضولي شاعر ترک مي گويد: «احتياط ايلن ايچر هر کيمده اولسا ياره سو» که در اصل بصورت « هر کيمده يارا اولسا، احتياط ايلن سو ايچر» (آدم زخمي با احتياط آب مي خورد) مي باشد که بنا به ضرورت واژه «يارا» (زخم) بصورت «ياره» آمده است.

تبصره 2 : در کلمات دخيل (کلماتي که از زبان ديگر وارد يک زبان ديگر مي شوند) ، مبناي مصوت هاي اضافه شده، مصوت هجاي آخر است  چون ممکن است مصوت هجاي اول با آخر متفاوت باشد. مانند: «اينسان» که مصوت هجاي اول (يعني ايـ) ظريف است ولي مصوت هجاي آخر (يعني آ) ثقيل است، لذا پي افزوده هاي اين کلمه بايد بر اساس هجاي آخر، ثقيل باشند. مانند: اينسانلار، اينسانلاردا. البته تأکيد مي شود که اين مورد درباره کلمات خالص ترکي صادق نيست. کلمات ترکي همگي يا مصوت ثقيل هستند يا مصوت ظريف.

تبصره 3 : تعميم قانون هماهنگي مصوتها به کلمات دخيل

خيل ورود کلمات عربي، فارسي و حتي انگليسي به زبان ترکي مستلزم ترکيزه شدن آن و پالايش يافتن آنها در قانون هماهنگي مصوتهاست. کلمات بيگانه هنگام ورود به زبان ترکي در ساختار آن قرار مي گيرند، طوريکه گاهي تشخيص صورت اصلي و دست نخورده آن بسيار سخت مي شود. براي نمونه از اين کلمات دخيل داريم: باهار (بهار) ، هاوا (هوا(

تورکون دیلی تک سئوگلی ایستکلی دیل اولماز

Türkün dili tək sevkili istəkli dil olmaz

ئوزگه دیله قاتسان, بو اصیل دیل, اصیل اولماز

Ozgə dilə qatsan bu asil dil asil olmaz

(زبانی به یگانگی و خوشایندیه ترکی نمیرسد.

اگر به این زبان اصیل کلمات زبانهای دیگر را وارد کنی این زبان دیگر اصیل نخواهد بود)

یاشاسین خوراسان تورکلری

تاریخ آخرین ویرایش 02/07/92