اشاره : امروز چهارشنبه 10 مهرماه 1392 استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق در ساعت 9 در سالن « امیر علیشیر نوایی » دانشگاه استانبول پیرامون « قارا مجموعه شیخ صفی و ابطال تئوری زبان آذری احمد کسروی » سخنرانی کرده‌اند. متن سخنرانی ایشان توسط  جناب "سید احسان شکر خدا" برای انتشار در این وبلاگ آماده سازی و ارسال کرده اند و   بدلال زیاد بون حجم فایل در دو پست منتشر می شود. در زیر قسمت دوم آن نقل می‌شود امید که مورد توجه قرار گیرد:

 
ایکینجی بخش :
Prof. Dr. Hüseyin Düzgün

ŞEYH  SAFİYÜDDİN  ERDEBİLİNİN 
KARA  MECMUASİ


5-10. TALİBİN ALTI SİFƏTİ 

Şeyx Səfi həzrətləri buyrub kim: «Talib-i həqq oldur kim, əvvəl ədəb /ala/, ikinci, əvamdan kəsilə, üçüncü, məhrəmin bilə, dördüncü, cəmi yədfe’lin tərk edə, beşinci, həqqə və xəlqə yaramaz iş etməyə, altıncı, hər qanda ola, şeyx qorxusun çəkə. Yə’ni: «Aşikar və ya məxfi mən bu işi görərsəm, şeyxim görür, bilər».- deyə, etməyə. Övliya talibin könlünə və gözünə gündə yetmiş kərə nəzər eylər. 

Nəzm 

Sarayın pak et ki, mehmanxaneyi-həqdir 

Vaxt olur kim, təxtini qurmağa sultan gəlir. 

Pisi silinmiş-süpürülmüş görüncə, Sultan səfa edər. Topraq ol talib başına ki, övliyayı hazir və nazir bilməyə. Və hər kim könül ayinəsin silməyə, ondan ənbiya və övliya bizardır», – dedi.[42] 5. Yol Ehline Kılavuz 

Bu risalenin de tertip edeni malumumuz değildir. Kaynağım 4. bölümde açıkladığım Eş- Şabek kitabıdır. Risale 11 bölümden oluşmuş ve taliplere hitap yazılmıştır. 

Örnek: 

6-6. ON İKİ ŞƏRT 

Şeyx Səfiəddin həzrətləri buyurdu: «Cün bu yeddi üz tamam oldu, on iki şərt bəyan və əyan edəlim: səxavət, səadət, qeyrət, ibrət, hörmət, söhbət, mürüvvət, şəfqət, iqrar, isar, təvəlla, təbərra. İndi «səxavət» oldur kim, yeyəsən, yedirəsən, adını sahibi-comərd dedirəsən. Amma ariflər bunda bir mə’na buyurmuşlar: «Yeyən baazar-dır, yeməyib yedirən biazardır», - demişlər. 

Bunun əsəri yeyib-yedirmək, həqq üçün olma /qdır/, kimsəyə min-nət etməyəsən. 

«Səadət» oldur kim, qadir olduğun qədər əldən gələni mən’ et-məyəsən. Onun əsəri murad yaxşı olmaqdır, könül evin yapıb mə’mur qılmaqdır. «Qeyrət» oldur kim, din uğrunda çalışasan, nəfs ilə ruzü şəb cihad edəsən. Onun əsəri cəhd edib İblisin üzərinə qalib olmaqdır. Əldən gəldikcə məğlub olmamaqdır. 

«İbrət», can gözü açıq ola, hər nəyə baxarsa, ondan ibrət ala. Həqqin hikmətin müşahidə qıla. Onun əsəri «məqami-müntəhayə» qədəm basmaqdır.

«Hörmət», kəndi əli altında olan kimsələrə riayət etməkdir. Və dadlı /söz/ söyləməkdir. Onun əsəri mehr və məhəbbətdir. 

«Söhbət» oldur kim, məclislərdə danışarkən, düşünərək danışmaq. Onun əsəri mə’rifətdir. 

«Mürüvvət» oldur kim, düşmanı qəhr etməyə qadir ola. Ona mü-rüvvət göstərib əvf eyləyə. Onun əsəri müdara qılmaqdır. 

«Şəfqət» oldur kim, zəif və miskinləri görəndə, rəhm edib əsirgəyə, təriqət əhli qardaşlarının hər bir hacətin /yerinə/ yetirə. Onun əsəri möhtaclıqdan xilas olmaqdır. 

«İqrar» oldur kim və’dəyə xilaf etməmək, və’dəsi yetdikdə yerinə gətirməkdir. Onun əsəri dostlar yolunda can verib, təriqət içində xak olmaqdır. «İsar» oldur kim, hər nə var isə, dost yoluna saçıb, kəndi öz canını ərənlər yoluna fəda edib baş ilə candan keçməkdir. Onun əsəri sahibi-əsrar olmaqdır. 

«Təvəlla» oldur kim, əhli-beyti-Rəsula məhəbbət edib, al və övladına can /və/ könüldən və dəruni-dildən on iki imama tabe olmaqdır. Onun əsəri tərki-dünyadır. 

«Təbərra» oldur kim, Məhəmməd və Əli həzrətləri düşmanlarına nifrət edib qaçmaqdır, əhli-beytə ədu olan məl’unlara lə’nət qılmaqdır. Onun əsəri Məhəmməd və Əlidən qeyriyə könül verməyib murad almaqdır. 

Pəs indi xəlifənin şərt və xasiyyətləri budur kim, zikr olundu.[43] 6. Tarikat Fermanı 

Tarikat Fermanı risalesi Eşrefoğlu Abdullah Rumiye mensuptur. O, hicri 870 yılında vefat etmiştir. Kitabıma eklediğim metin konya kütüphanesinde 5452 No.lu elyazmanın Merhum Fahir İz tarafından neşredilen bölümlerinden alınmıştır.[44]Örnek: 

7-2. DÜNYA MƏHƏBBƏTİ 

Ey əziz! Bu dünyaya hər kim könül verib cəm’ etməyə məşğul ol-dusa, axır peşiman olub peşimanlıq daşı ilə başını anca döydü. Və lakin sonrağı peşimanlıq fayda verməz. Bu gün bunda fürsət əldə var ikən, cəhd elə bu murdarı ayırtlaşı gör. Könlünü bundan götürü gör. Və ol dünya cəm’ edənləri və dünya yoluna ömür çürüdənləri gözətmə. Sən onları gözət kim, sonları nəyə vardı? Ol ər gibi yığdığları mal necə tarü mar olur! Dağılıb varislər üləşib kəndi varıb əzabın, hesabın çəkər. 

Ey əziz! Şol sultanları gözət kim, dünyaya gəldilər və lakin heç e’tibar gözü ilə baxmadılar. Və ya dünyanın ardına düşüb cəm’ etməyə məşğul olmadılar. Axirət əməllərinə məşğul oldular. Çün gördülər bu dünya bir yol uğrağı imiş. «Axirət yolunun üzərində buna aldanmaq, könül verib məşğul olmaq nəyə gərəkdir», - dedilər. Yol yırağında öldülər, qafilədən ayrılmadılar.[45] 7. Bölüm. Könül Risalesi 

Ankara Genel kütüphanesi 159 saylı elyazmasını neşreden Fahir İz, könül risalesinini şii Türkler ve kızılbaşlar, Bektaşiler ve bu gibi tarikatlere dahil bir çok kayğusuz isimli ariflerin birine mensup edir. "Adab-i Türkan" bölümüne gire bilen şiir gibi güzel bir nesr ile yazılan bu risaleyi de ben Kara Mecmuama dahil etmiş bulunuyorum. Örnek: 

Şeyx Səfiəddin Ərdəbili aydır: «Sözün əsli könüldür. Hər kim könül bəhrinə yol buldu, nə durr istərsə, dalıb çıxardı. Onlar kim surətə baxdı, qəflət ipin boynuna taxdı, taət xərmənin oda yaxdı, duxanı göylərə çıxdı. Zira könlü Həqq kəndi üçün yaratdı. «Hər kim məni istərsə, sınıq könüllər içrə bulsun», - dedi. 

Hər kim könülə yol bulmadı və istədigi nəsnəni onda daha bulmadı, uçmağa daha girmədi, Padşah didarın daha görmədi. 

Qafil olma! Könülə yol bulan kişiyə qul olan Məcnun degildir. Əgər ol səni qulluğa qəbul edərsə, zehi dövlət.[46] 8. Bölüm. Safvet-üs Safa 

İbn-i Bezzaz lakabı ile fanınan Erdebilli bezzaz İsmail oğlu Tevekkül, Sultan Şeyh Safiyüddin Erdebilinin emri ile Kara Mecmua kitabından yararlanarak, Şeyh Safi menakıbı mevzunda Safvatüs- Safa adlı tezkire yazır. 

O, şu eserin icadı için Şeyh Sadrüddin ve başka ariflerin dilinden naklolan hikayeleri de getirir. O, gencliğinde Şeyh Safini gördüğü için sözlü kayıtlar ve Türkçe revayetleri de kitabına dahil edir. 

Safvetüs- Safa eseri, Farsça yazılan Esrar-üt Tevhid ve Menakib-ül Arifin gibi tezkirelere benzemaz. Nedeni bu ki İbn-i Bezzaz Erdebili Türkçe yazılan Kara Mecmuayı ve sözlü türkçe revayetleri ve anıları Farsçaya çevirmeğe ğayret göstermiştir. Eseri bablara bölümüş ve türkçe Fütüvvet Nameler ve Mankıbeler esasında kurumuştur. 1391 tarihinde vefat eden Şeyh Sadrüddin, Şeyh Safinin mesned canişini iken onun mezarının esas binasın, tiktirmiş ve kendisi de orada defn edilmişdir. Kızılbaşların ilk kuruluşu da ona mensupdur. 

Biz topladığımız Kara Mecmua kitabına, Tahran Melik kütüphanesinde ki 3608 No.lu Türkçe olan Safvat-üs Safa kitabının iki babını aktardık. Birinci bab 16 ve ikinci bab 13 bölümden oluşmuştur. Bütün babların muhtevas Şeyh Sadrüddin dilinden nakledilen Şeyh Safinin öğütlerine aittir. Metin ayetler ve hadisler ile doludur.


 Örnek: 

-15- 

Sual etdilər Şeyx həzrətinə – qəddəsə sirruhu – uşbu ayətdən ki: «Əlləzinə yəzkurunəllahə qiyamətən qu’ udən və əla cunubihim və yətəfəkkərünə fi xəlqis-səmavati vəl-ərzi». /Tərcüməsi: O kəslər ki, ayaq üstə olanda da, oturanda da, uzananda da Allahı xatırlar, göylərin və yerlərin yaradılması haqqında düşünərlər. «Ali-İmran» surəsi, 191-ci ayə/. 

Yə’ni zikr fəziltərdir, ya fikr? 

Şeyx Səfi – qəddəsə sirruhu – cavab buyurdu ki: «Zikr etmək əfzəldir be hər hal fikrdən ki, görünməyə, yə’ni savaba əqrəb olan şol fikrdir ki, könül bəsirəti ilə ola və təfəkkür edə. Əşyayi-qayibəni könül gözü ilə gö-rə. Və görmək zikri-mövqufdur. Və fikri dəxi xaliqi olmaz, məx-lu-qata olur. Zira ki Həqqi-təalanın zati-müqəddəsi /nə/ fikr etmək mən-hi-dir. 

Zahiri-hədisdə vardır: «Təfəkkəru va xəlqil-lah və la təfəkkəruva fi zatil – lah əy sifatil – lah» /Tərcüməsi: «Allahın xilqəti barədə düşünün və Allahın zatı barədə fikirləşməyin ki, Allahın sifətləri necədir. Çünki zikr iştiğal-billah ola və fikr iştiğal-biğeyrullah ola/. Pəs zikr əfzəldir fikrdən. 9. Bölüm. Kelimāt ve Tehkikat 

Şu eserin bir teknusha olan 59 No.lu elyazması Meşhed Astan Kuds Razevi kütüphanesindedir. Eseri öğrencim Mühendis Muhammad Sadik Naibi bulmuş ve benim yönetmenliğim ile tashih etmiştir. Eser beş bölümden oluşur. Örnek:

“14. Ayıttılar Hz. Şeyh Safiyüddin – kuddise sırrohol Aziz- uşbu hadisden ki Tezkirede mazkurdur ki : “Hubb-ul Vatan Min-al İmān”. Kafirler dahi vatanın severler. Nice İmāndan olusardır ve bu nice rast gelir? 

Hz. Şeyh cavabında buyurdu ki: Bu hadisin maʾnāsı budur ki mesela bir şahıs ki ālem-i insden ve ālem-i müşahideden ālem-i hisse gelmişdir. Çünki evvelki ālemi sever, imāndandır ve mehebbetdendir.”[47] 10. Bölüm. Menakıb-ül Esrar ve Behcet-ül Ahrar 

İşbu eseri Basati adlı bir sufiye mensup eden Merhum Abdulbaki Gölpinarlı olmuştur. Konya Mevlana muzesinde zaptedilen elyazmasını 2003 yılında Dr. Ahmet Taşkın "Şeyh Safi Buyruğu" adı ile neşretmiştir. Eser yedi babdır. Metini neşre hazırlayan önsözünde yazır: 

"Eserde, Şeyh Safi ile Şeyh Sadrüddin arasındaki sorulu cevaplı bölümler, bazı hikayeler, İmam Ali’nin, İmam Cefer Sadık’ın sözlerinin yanı sıra ayet ve hadisler yer almaktadır."[48] 

Şu eserden örnek olarak aşağıdakı metni verelim: 

"Şeyhi Safi Hazretleri rahmetüllahi aleyhi şöyle buyurmuşlar ki bir derviş bir derviş bir nāehle lokmai hak yedürse tutui zağabe virmiş gibidir zararı vardır. Amma budur kim ibtidaya intihadır şahin lokmasın serceye virmek gibidir. Zira kim şahin lokması sercenin buğazın yırtar. Ol vakit yediren dahi günahkār olur ve ölen imansız ölür Zira kim hazım idemezde ecrin cekerler ve Hz. Resul eleyhissselam hadisi şerifinde buyurur Kellimu`n-nāse ala kadri ukulihim. İmdi şöyle bilmek gerekdir her kişiye sözü aklı irdüği yerden söylemek gerekdir ve irşadını ana göre virmek gerekdir. Her kim bu sözler bilib fehm iderse dahi a`mel iderse andan ma’lum olurki aşkı ziyāde olur ve hulkı ve muhabbeti ve hizmeti ve hürmeti ve izzeti artar. Dahi sadıkı’l- kavli olur. Hiç kalbinde şeytān fi’nesne kalmaz ve ehli irşād olur."[49] 

  

Tezkire-yi Şeyh Safi 

Şeyh Safinin yaşamı, düşünceleri ve öyütlerini toplu halde muhafaze eden en önemli eser, Tezkire-yi Şeyh Safi dir. Safvat-üs Safa adı ile tanınan ve yukarıda belirttiğimiz eserin tam metinini 2010 yılında öğrencim Davud Bohluli tashihi ile Kum şehrinde Edyan Üniversitesi neşriyatı elile neşrettire bildim.[50] Eserden bulunan elyazmalar arasından Peterzburg, Saltikof Şeçderin kütüphanesindeki 91 No.lu elyazma esas alınmışdır. Eserin yazarı Nişātinin Şuhedā Nāme adlı makteli de vardır.[51] Tezkire bir mukaddime ve çeşitli fasıllara bölünen oniki babdan oluşur. Esere Nişātinin 2000 beyte yakın Türkçe şiirleri de dahildir şiirlerinden örnek: 

Mundadır kıble-yi Matlub u maʾāni kamu 

Mundadır kaʾbe-yi emn ile emāni kamu 

Tanrının marifetinden ben idim bir yoksul 

Buldum uş munda ola genc-i maʾāni kamu. 

  

Devletin genci ki bu mahzendedir, 

Hayf ol kim anı her nāahl ola. 

Saklagil bu gevheri bir gün ola 

Kim senin tācına ol tāyik ola. 

  

Vardır bu yumurtalar içre 

Kuşlar kanların yeridir Kaf 

Kesdiler çün kanatların nāçar 

Dahi uşmaktan uramazlar laf. 

  

Tezkire-yi Şeyh Safiyüddin Erdebili, Şah Tahmasb Safavi emri ve Nişāti Şirazi kalemile manzum ve mensur olarak, Azeri Türkçesile yazılmıştır.[52] Kara Mecmua Risaleleri 

Muhammad Sādik Nayibi Kara Mecmua Risaleleri adı altında, kitapta verdiğimizi Elbuyuruk, Yol Ehline Kılavuz ve Könül Risalesi bölümlerinin Türkçe metinlerini Farsça çevirileri ile üç kitap halinde 2002- 2005 yıllarında Tahranda neşretmiştir.[53] 

Çevirmen önsözünü Şeyh Safiye mensup aşağıdaki beyt ile başlayır: 

Getürse könglüne ğayrı mukarrep, 

Azāb-ı böʾd ile olur muazzap.[54] Kara Mecmuanın Farsça çevirisi 

2001 yılında Tahranda neşrettiğimiz Kara Mecmua, 2009 yılında Davud Bohluli tarafından Farsçaya çevrilmiş ve Türkçe metni ile birlikte Edyan Üniversitesi tarafından basılmış ve yayınlanmıştır.[55] Kara Mecmuanın Etimolojik sözlüğü[56] 

Farsça yazılan “Kara Mecmuanın Etimolojik Sözlüğü kitabının araştırıcısı Mühendis Muhammad Sādık Nāyibi, kitabında kitabımızda sunduğumuz metinler arasından aşağıdaki sözcüklerin kökbilim açıklamalarını vermiştir: 

akça, er, ard, arı, azmak, esirgemek, aldadmak, an, andan, anlamak, aydısar, ayrık, aymak, ayır telāşı, öte, öyüd, ekmek, ense, uşmak, urdu, urundulemek, uzer, us, usan, uşemek, oğru, ol, ulamak, üleşmek, unudmak, oymak, ışkırmak, irgürmek, irmek, irişmek, ismarlamak, ise, işte, iletmek, igrenmek, bakgec, barışmak, bandırmak, baydak, baylık, bez, beklemek, bolmak, bunalmak, buyurunuz, bezar, bilgil, binet, tahta kahmak, tütmek, çapık, çağrımak, çever, çukur, çıplak, çıha geldi, çizmek, çıban, haliçe, hvar, dalmak, depretmek, deplemek, derlemek, deniz, dürlü, durna, duzak, dirilimek, dışar, dilemek, dinlemek, salı vermek, sancak, sanmak, söylemek, sekelemek, sormak, sürme, sürülmek, sonu, segirtmek, sıdmak, şaşmak, şöyle, konça, kat, katı, karınca, kağımak, kamış, kancaru, kanda, kayğı, kucuşmak, kul, kınğırmak, kılınc, kın, kıya, kötürmek, kövşen, köyüb, kere, kendi, kim, kimse, gerçek, geri, gözeder, göyerçin, geltur, gömmek, gibi, nesne, nere, niteki, varmak, haçan, hepsi, yab- yab, yaramaz, yazık, yalınçik, yanılmak, yürümek, yuva, yuvalamak, yıltınmak. 

  SONUÇ 

İranda bir Türk impratorluğu kuran ve Azeri Türkçesini geliştiren safevilerin ulu babaları Şeyh Safiyüddin Erdebili öyütler ve şiirlerini ihtiva eden Kara Mecmua adlı Türkçe bir kitap yazmıştır. Bu kitap kaybolmuş ve elimize ulaşmamıştır. Zannımızca Safiye tarikatlerine bağlı olan topluluklar arasında bulunan buyuruk ve çeşitli isimlerle adlanan risalelerde kaybolmaş bu eserin izlerini bulabiliriz. 2001 yılında Tahranda neşrettiğimiz Kara Mecmua kitabımız bu zann esasında hazırlanmıştır. Kaybolmuş Kara Mecmua ve ellerde dolanan buyuruklar ve Şeyh Safiye mensup gilekce 17 beyit şiirleri, Kesrevinin Acem kökenli Azeri adlı bir dilin tarih boyunca yaranması teorisini iptal edir ve bu teorinin uydurma olduğunu aydınlaşdırır ve dilbilim dünyasında büyük bir yalanın ifşa edilmesine temel hazırlayır. Azeri dili teorisi propagandası için neşredilen kitaplarda, gilekce, talışca, tatca, kürdce vs. yarımdillerinden alınan örnekler verilir. Bu güne gibi uydurma Azerice dili veya yarımdili için hiç bir tekst bulunmamış ve grameri yazılmamıştır, ve bu dilde kimse bir cümle kuramamıştır. 

  

  Bibliyografi 

Abbaslı, Mirza. Safevilerin Kökenine Dair Belleten , XL, sayı: 158, Ank. 1976. 

Bisatî. Şeyh Safi Buyuruğu (Menakıb-ül Esrar Behcet-ül Abrar), yayına Hazırlayan Dr. Ahmet Taşkın, Ankara, 2003. 

BSOAS dergisi, 1954, c. 16. 

Ğaribi, Tezkire-i Mecalis- i Şu’ara-yi Rum- Ğaribi Tezkiresi, Dr. İsrafil Babacan, vizyon yayınevi, Ankara, 2010 (İSBN 978-605-61263-0-7). 

Fahir İz. Türk Edebiyatinda Nesir. İ. Ü., 1961. 

Hinz, Walter. Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd, (Çev: T. Bıyıklıoğlu) TTK Yay. Ank, 1992. 

Hüseyin Düzgün, Kara Mecmua, Tahran, 2001. 

Mirza Abbaslı, "Sefevilerin Kökenine Dair", Belleten, Sayı 158, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yaınları, 1976, s. 319. 

Müneccimbaşı, Sahayif-ül Ahbār, c. III, s. 179. 

Nişāti Şirazi. Tezkire-yi Şeyh Safiyüddin, tashih eden: Davud Bolhuli, Kum, Edyan Üni. Neşriyatı, 2010. 

Ravzatül Cennat, c.2. 

Rıza Nur, Türk Tarihi, cilt:5, İst, 1924, s. 114. 

Sadıkof. Şuhedā Nāme, Nurlan yayınları, Baku, 2003. 

Safiy-ed Din maddesi, İ. A., C. 10. 

Sümer, Faruk, Safevi Devletinin Kuruluşu ve gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü, Ank, 1976. 

Şakir, Ziya. Mezhepler Tarihi, İst. Maarif Kütüphanesi, İst, 1967. 

Şeyx Safiyüddin Erdebili, Qara Mecmua, Tertib Eden Prof. Dr. Hüseyin Düzgün (Hossein Mohammadzadeh Sadigh), Tahran: 2001. 

Tezkiretül Müluk, Paris, 1811, c. 10. 

  

  

احمد کسروی. شیخ صفی و تبارش، انتشارات کتیبه، تهران، 1355. 

احمد منزوی. فهرست نسخه‌های خطی فارسی، ج 2. 

ادوارد براون، تاریخ ادبیات فارسی، ج. 4. 

تذکره صبح گلشن،  چاپ سنگی. 

ثواقب، جهانبخش. تاریخ نگاری عصر صفویه و شناخت منابع و مآخذ، نشر نوید شیراز، 1380. 

رضا قلی خان هدایت، ریاض العارفین، تهران، چاپ سنگی. 

سلسلة النّسب صفویه، کتابخانه ایرانشهر، برلین، 1303 هـ . 

سیاحت نامه‌ی شاردن، ترجمه محمد عباسی، ج. 8، انتشارات امیرکبیر، تهران، 1345. 

شیخ صفی الدین اردبیلی. البویوروق، ترجمه محمد صادق نائبی، با مقدمه پروفسور دکتر حسین محمدزاده صدیق، تهران، 1381. 

شیخ صفی الدین اردبیلی. رساله‌ی کؤنول، ترجمه محمد صادق نائبی، با مقدمه پروفسور دکتر حسین محمدزاده صدیق، تهران، 1381. 

شیخ صفی الدین اردبیلی. یول اهلینه قیلاووز، ترجمه محمد صادق نائبی، با مقدمه پروفسور دکتر حسین محمدزاده صدیق، تهران، 1381. 

شیخ صفی الدین اردبیلی، قارا مجموعه، ترجمه فارسی: داود بهلولی، قم، نشر دانشگاه ادیان، 1388. 

صبح گلشن، چاپ سنگی. 

علی اکبر دهخدا، لغت‌نامه، تهران، 1333، ماده صفی الدین اردبیلی. 

قاموس تورکی، ج. 4. 

محمد صادق نائبی، قارا مجموعه از منظر واژه شناسی، تهران، نشر پیام، 1380. 

محمد نشاطی شیرازی، تذکره شیخ صفی الدین اردبیلی، تصحیح داود بهلولی، قم، نشر دانشگاه ادیان، 1389. 


[1] Hüseyin Düzgün, agy, s. 26. 

[2] Bisatî. agy, varak 14. 

[3] Hinz, Walter. agy, s. 5. 

[4] Müneccimbaşı agy, s. 179. 

[5] Şakir, Ziya agy, s. 53. 

[6] Sümer, Faruk, agy, s. 1-2. 

[7] Abbaslı, Mirza. agy, s. 128-129. 

[8] Safiy-ed Din maddesi, İ. A., C. 10, s. 64- 65. 

[9] Müneccimbaşı, agy, s. 180. 

[10] Hinz, agy, s. 6. 

[11] Müneccimbaşı, agy, s. 180. 

[12] Hinz, agy, s. 11. 

[13] Hinz, agy, s. 12/ Gölpınarlı, agy, s. 173. 

[14]  رضا قلیخان هدایت، ص 101. 

[15]  احمد کسروی. ص 4: «. . . من اثبات مي‌كنم كه شيخ صفي XE "شيخ صفي" : 1- سيد نبود، 2- سنّي بود و يعه نبود، 3- فارس بود و ترك نبود.» 

[16] Rıza Nur, agy, s. 114. 

[17] Abbaslı, agy, s. 309. 

[18] Şeyh Safinin eserleri için bak: 

احمد منزوی. فهرست نسخه‌های خطی فارسی، ج 2، ص 1799. 

[19] سلسلة النّسب صفویه. 

[20] Ahmed Kesrevi, agy. : 

«اين دعوي‌ها . . . دروغ و . . . است!» 

[21]  تذکره صبح گلشن، ص 254. 

[22]  Kamas-i Türk, agy. c. 4, s. 2961. 

[23]  رضا قلی خان هدایت، ص 101. 

[24] Çalışmamızı bir daha yeniden gözden geçirerek Dr. İsrafil Babacan 2010 tarihinde Ankarada yayımlamıştır: Tezkire-i Mecalis- i Şu’ara-yi Rum- Ğaribi Tezkiresi, Dr. İsrafil Babacan, vizyon yayınevi, Ankara, 2010 (İSBN 978-605-61263-0-7) 

[25]  سیاحت نامه‌ی شاردن، ج. 8. 

[26]  ثواقب، جهانبخش. 

[27] Mirza Abbaslı, agy. s. 319. 

[28] Tezkiretül Müluk, agy. s. 13. 

[29] BSOAS dergisi, 1954, C. 16, s. 516. 

[30] Ravzatül Cennat, agy. c.2. s. 336. 

[31] Şeyx Safiyüddin Erdebili, agy. 

[32]  علی اکبر دهخدا، ص 268. 

[33] Təbə: dolu ve şişmiş anlamında gelen gilekce sözcüktür. (sutüde. Gilekçe sözlük, Tahran, s. 49) 

[34]  Dərdəcər: hasta ahvāl. 

[35] Əndi: bir az, şu kadar (Sutüde. agy. s. 3) 

[36]  صبح گلشن، ص 254. 

[37]  رضا قلی خان هدایت، ص 101. 

[38]  قاموس تورکی، ج. 4، ص. 2961. 

[39]  ادوارد براون، ج. 4، ص. 34. 

[40] Hüseyin Düzgün, agy, s. 59. 

[41] Şams-üd Din Sami şu rubaiyi Safi Rāziye mensup edir (kamus, c. 4, s. 296). 

[42]  Hüseyin Düzgün, agy, s. 70. 

[43]  Hüseyin Düzgün, agy, s. 93. 

[44] Fahir İz. agy. 

[45] Hüseyin Düzgün, agy, s. 100. 

[46]  Hüseyin Düzgün, agy, s. 126. 

[47] Hüseyin Düzgün, agy, s. 224. 

[48] Bisatı, agy, s. 8. 

[49] Bisatı, agy, s. 16- 17. 

[50] Nişāti Şirazi. agy. 

[51] Sadıkof. agy. 

[52]  محمد نشاطی شیرازی. 

[53]  شیخ صفی الدین اردبیلی. البویوروق، ترجمه محمد صادق نائبی، با مقدمه پروفسور دکتر حسین محمدزاده صدیق، تهران، 1381. / شیخ صفی الدین اردبیلی. یول اهلینه قیلاووز، ترجمه محمد صادق نائبی، با مقدمه پروفسور دکتر حسین محمدزاده صدیق، تهران، 1381. / شیخ صفی الدین اردبیلی. رساله‌ی کؤنول، ترجمه محمد صادق نائبی، با مقدمه پروفسور دکتر حسین محمدزاده صدیق، تهران، 1381. 

[54]  البویوروق، همان، ص 5. 

[55]  شیخ صفی الدین اردبیلی، قارا مجموعه، ترجمه فارسی: داود بهلولی، قم، نشر دانشگاه ادیان، 1388. 

[56] محمد صادق نائبی، قارا مجموعه از منظر واژه شناسی، تهران، نشر پیام، 1380.