یکی از مواردی که موجب افزایش توانایی های زبان میشود امکان استفاده از پسوندهایی است که با به کار گرفتن آنها فعل های جدیدی از اسم ساخته می شودو این موضوع باعث غنای واژگان زبان و گسترش دایره آن می گردد..

 

اگر بخواهیم به میزان زایای یک زبان پی ببریم و احتمالا آن را با زایا یی زبانهای دیگر مقایسه کنیم باید ببینیم در آن زبان با چه درجه ای از سهولت می توان از یک مقوله دستوری به مقوله دیگر رفت. از میان تغییرات اشتقاقی گوناگون، ان که از همه مهمتر است گذر از مقوله اسم یا صفت به مقوله فعل است. و دلیل این امر نیز آن است که خود فعل از زایای زیادی برخوردار است و می توان از آن مشتق های زیادی به دست اورد. در میان زبان ها زبانهای عربی و انگلیسی استعداد شگرفی  در ساخت فعل از اسم دارند. زبان فارسی به دلیل گرایش به کاربرد فعل های مرکب توان باستانی خود را در ساخت فعل از اسم از دست داده و وندهای باستانی اش سترون شده است. زبان ترکی هم با وجود اینکه یک زبان پیوندی است و دارای چندین پسوند فعل ساز اسمی است اما ورود بی رویه وازگان خارجی تا حدودی  از کارایی این پسوندها  می کاهد و فضا را برای ساخت ترکیبی گسترده تر می کند. که باید جلوی این رویه گرفته شود.


 پسوند هایی که در زبان فارسی از اسم فعل می سازنند:

در فارسی باستان توان ساخت فعل از اسم نسبت به زبان فارسی امروز بیشتر بوده است زیرا وندهای باستانی منسوخ شده و زبان فارسی به ساخت فعل مرکب گرایش یافته است.

در فارسی باستان با پسوندهای “ ya”  و " a" از اسم و صفت افعال جدید ساخته می شد.

مانند:namah (: تعظیم) ،namuhya (تعظیم کردن) و یا aenah (گناه) و aeneha ( گناه کردن)...

در فارسی نو پسوند "-یدن" ، "-انیدن" و "-اندن" از اسم و  صفت مصدر جدید یا مصدر جعلی (و پسوند "-ید" از اسم، فعل)  می سازد که در گذشته کارایی بیشتری داشته و امروز کم کاربرد شده است.

الف)در ساخت مصدر از اسم

مانند: جنگ .. جنگیدن، جنگید .  و مانند: کوچ...کوچیدن، کوچاندن، کوچانیدن...کوچاند و کوچانید.

 

ب) در ساخت مصدر از صفت

 مانند : دزد ....دزدیدن

لنگ...لنگیدن و یا ترش.. ترشاندن. ترشانیدن. ترشاندن

در زبان ترکی پسوندهای فعل ساز اسمی بسیاری وجود دارد که در این مطلب و مطلب بعد از این به معرفی مهمترین انها میپردازیم.

اگر از تمام ظرفیت این پسوندها استفاده شود می توان در زبان ترکی هزاران فعل (یا مصدر) جدید ساخت و با افزودن پسوندهای اسم ساز چند میلیون وازه نو به وجود آورد.

    1)پسوند { da-dən}، این پسوند علاوه بر اسم و صفت گاه از اصوات نیز فعل می سازد.

 Toxdamaq(بهبود یافتن) از tox  (سیر) ، parıldamaq (درخشیدن) از parıl ( درخشان).

در زبان فارسی برای ساختن ابن گونه افعال باید از افعال مرکب استفاده کرد. و وقتی این پسوند از فعل نا گذرا فعل گذرا بسازد در زبان فارسی برای معادل سازی ان باید از یک عبارت فعلی استفاده کرد  .((tosun.2005-1985   

مانند dırmaşdırmaq  به معنای " کسی را به بالا رفتن از ارتفاع وادار کردن


 2) پسوند { dan-dən} این اسم فعل عطفی می سازد. مانند toxdanmaq ( خود به خود بهبود یافتن) qimildanmaq (خود به خود جنبیدن) .aldanmaq (فریب خوردن )

 

    3) پسوند {daş- dəş} این پسوند از اسم افعال دو طرفه یا دو سویه میسازد.که در زبان فارسی معمولا از باب مفاعله یا تاعل زبان عربی یا افعال مرکب استفاده میشود .qimildaşmaq (با هم جنبیدن )      toxdaşmaq (       با هم بهبود یافتن )

 

    4)پسوند {dat-dət} برای گذرا کردن پسوند {da-də} به کار میرود.مانند : toxdatmaq (بهبود دادن) aldatmaq (فریب دادن)

 

    5) پسوند {a-Ə}.این پسوند از بن فعل و اسم، فعلی نو می سازد و کاربرد نسبتا وسیعی دارد. شکل باستانی  آن {ga-gə} بوده است که امروزه به شکل {a-ə} به کار میرود .(tekin.1953-198) .yaşamaq

 

  ( زیستن) yaş (عمر) .diləmək (آرزو کردن) dil (زبان) .qnamaq (خون ریزی کردن) qan (خون). این پسوند فعل ساز با پسوند "انیدن" و " آنیدن" فارسی می توان مقایسه کرد.

 

     6) پسوند {an-ən} از اسم فعل مجهول با فعل جدیدی میسازد.

 

  Bəzənmak (آراسته شدن) ،dilənmək (گدایی کردن ) ،döşənmək ( مفروش شدن ) ،gücənmak

 

                      (به خود زور زدن) ،utanmaq (خجالت کشیدن) .

 

     7) پسوند{aş-əş}     برای ساختن افعال یا مصادر دو وجهی از اسم به کار میرود.

 

                    Bəzəşmək (با هم آرزو کردن) ،diləşmək ( با هم آرزو کردن ) . در زبان فارسی برای ساختن افعال و وجهی عموما از حرف اضافه "هم" استفاده میشود. مانند "هم پوشانی"

 

       8)پسوند{at-ət} برای گذرا کردن وند{} و یا برای دوباره گذرا کردن افعال گذرا به کار میرود. مانند : bəzətmək (وادار به آراستن کردن )  qanatmaq ( وادار به خون ریزی کردن) .döşətmək (وادار به مروش کردن). البته در زبان فارسی نیز پسوند نیمه صرفی- نیمه اشتقاقی "- اند " ضمن متعدی نمودن فعل لازم، مانند " دوید.. دواند". فعل متعی را نیز گذرا میکند. " فهمید-فهماند " ،  "کوچید- کوچاند"

 

       9) پسوند {ar-ər}  این پسوند علاوه بر اسم، از رنگ ها هم فعل می سازد. که در زبان فارسی این نوع ساخت وجود ندارد. ولی در زبان عربی مصدر باب "افعلال" نقش این پسوند تورکی را ایفا می کند. و در زبان فارسی برای معادل سازی این وند از مصدر"گراییدن" و مصدر فعل ربطی "شدن" استفاده میشود. مانند " سرخ شدن " یا " به سرخی گراییدن "

 

                        Saralmaq (به زردی گراییدن) .qizarmaq (سرخ شدن، برافروختن) ،ağarmaq (به سفیدی گراییدن) ،qaralmaq (به سیاهی گراییدن) .başarmaq .

 

     10) پسوند {al-əl} این پسوند بیشتر از صفت ها و رنگ ها فعل میسازد.

 

                     Daralmaq (تنگ شدن) ،çoxalmaq (زیاد شدن) ،azalmaq ( کمیاب شدن، کم شدن) ،dincəlmək (سرحال شدن).

 

       11) پسوند {t} پسوند{ al-əl} را گذرا می کند.

 

                        Daraltmaq (تنگ کردن) ،çoxaltmaq (تکثیر کردن) ،azaltmaq (کم کردن) ،düzəltmək (تصحیح کردن) ،gənçəltmək (جوان کردن).

 

        12) پسوند{i-u} در ترکی چندین فعل با این پسوند به کار میرود و برخی زبانشناسان این پسوند را با پسوند { u-ə} یکی میدانند. در هر صورت این پسوند از اسم، فعل می سازد و گاه به بن فعلی هم اضلفه میشود. banguoğlu2002 

 

        مانند: daşimaq (حمل کردن) ،çürümək (پوسیدن) ،toxumaq   ( بافتن) .

 

      13) پسوند {t} پسوند {i-u} را گذرا میکند.

 

         مانند: qaşitmaq ( وادار به خاراندن کردن) ،iritmək (درشت کردن)  ،qorutmaq (وادار به محافظت کردن) .

 

          چنانچه در ترجمه ی فعل ها دیده میشود در فارسی باید برای معادل سازی یک عبارت فعلی حتی از یک جمله استفاده کرد، چنانچه در مثالهای بالا قابل ملاحظه است.

 

       14) پسوند {ix-uq-ük} این پسوند به اسم،قید و صفت اضافه میشود و آن را به فعل تبدیل میکند.

 

        Gecixmak (دیر کردن) gec (دیر) ،acixmaq ( گرسنه شدن ) ac ( گرسنه) ،darixmaq (دلتنگ شدن ) dar (تنگ ) .( aksun .2008)

 

 

 

       15) پسوند{sa-sə}، این پسوند از اسم و بن فعل،فعل میسازد. با این تفاوت که اگر به بن فعل اضافه شود بیشتر به معنی آرزو کردن، تمنا کردن، مطالبه و درخواست است و آن را می توان با مصدر باب " استفعال " زبان عربی مقایسه کرد. در حالی که در زبان فارسی از مصدرهای " خواستن " و " گرفتن " استفاده می شود. مانند: استشهاد (گواهی خواستن)، یا (گواه گرفتن )

Ölsəmək ( طلب مرگ کردن) ،atsamaq (میل به پرتاب کردن )  ،emsəmək (طلب مکیدن کردن) .

 

اگر این پسوند به اسم یا اسم مصدر های مختوم به "im-um" و صفت مفعولی مختوم به "ik-uq" اضافه شود بیشتر احساس علاقه مندی و تعلق خاطر را بیان میکند.

Bilimsəmək ( گرایش به دانستن) bilim (علم) ،ersəmək (علاقه من به شوهر پیدا کردن) ،önəmsəmək (اهمیت قائل شدن)  .

16)  پسوند {san-sən}، این پسوند برای مجهول کردن و مطاوعه پسوند { san-sən }     به کار میرود.

 bilimsənmək (به علم مایل شدن) ، ərsənmək (به شوهر مایل شدن) ، evsənmək (به خانه مایل شدن) .

17) پسوند {sat-sət} برای گذرا کردن پسوند {sa-sə} به کار میرود.

bilimsətmək ( علاقه مند به دانش آموختن کردن) متاسفانه نمی توان معنی صحیح و پیامی که بعضی افعال در بردارند را به طور کامل بیان کرد. از این بابت از غیر ترک زبانان شرمنده ام.

 Susatmaq (تشنه کردن)

18) پسوند{ir-ur} که در ترکی باستان به صورت {gir-gür} به کارمی رفته است. امروزه با اسم ها و آواها فعل می سازد.

gəgirmək ( آروغ زدن) ،bağirmaq (فریاد کشیدن) ،tüfürmək (تف کردن )،

 

  19) پسوند {t} برای گذرا کردن پسوند {ir_ur} به کار میرود.

ciğirtmaq ( وادار به نعره زدن کردن) ،bağirtmaq (وادار به فریاد کشیدن کردن) .

مشاهده میشود که در زبان فارسی برخی اوقات برای ترجمه این افعال به زبان فارسی در تنگنای معادل سازی قرار میگیرد.

20)    پسوند {irgə-urqa} در گذشته از اسم فعل می ساخته ولی امروز دیگر کاربرد ندارد.

 

azirqamaq ( نادیده گرفتن) az (کم) .yadirqamaq (احساس بیگانگی کردن) yad (غریبه). این پسوند مانند پسوندهای دیگر با پسوند t گذرا و با پسوند n مجهول و با ş دو وجهی میشود.


 21) پسوند {qir-qur} در چند فعل ترکی دیده میشود چنان که گفته شد امروزه این پسوند به صورت

{ir-ur} به کار میرود، ولی در زبان فارسی فعل کمکی " کردن" کار این پسوند را انجام میدهد.

 

                        Püfqürmək (پف کردن) ،hüngürmək (با صدای بلند گریستن) fişqirmək (فوران کردن) .. و...

این پسوند با پسوند t گذرا میشود. مانند: qişqirtmək ( وادار به هیاهو کردن) fişqirtmək (ادار به فوران کردن )

 

 

 22) پسوند {la-lə} یکی از فعالترین پسوندهای فعل ساز در زبان ترکی است و از اسم،صفت و قید فعل میسازد. با این وند اسم های چند واکه را می توان به فعل تبدیل کرد. مانند:

ərəbləşmək ( عرب شدن) ، almanlaşmaq (آلمانی شدن) .

برخی از دستورنویسان پیشنهاد می کنند به جای به کار بردن فعل کمکی {etmək}از پسوند{ la-lə} استفاده کنیم.( banguoglu.2000) . زیرا با کاربرد این وند می توان چندیس اسم و صفت مشتق ساخت در حالی که استفاده از فعل کمکی ساخت اشتقاقی را ضعیف میکند و در زبان فارسی ایتفاده از فعل کمکی "کردن" تواناشتقاق زبان فارسی را کم کرده است در حالی که با وند " انیدن" " anidən " می توان چند مشتق از فعل ساخت.

مثلا در زبان ترکی اگر بخواهیم از مصدر تعریف عربی، با فعل کمکی فعل بسازیم تنها یک وجه ساخته میشود.tərifetmək ( تعریف کردن) درحالی که با پسوند {la-lə} مصدرهای متعددی ساخته میشود .tərifləşmək (با هم تعریف کردن) .tərifləmək (تعریف کردن )

و با این پسوند ها اگر پسوندهای اسم ساز اضافه شوداز هر مصدر چندین مشتق مو توان ساخت.

مانند: dinləmək ( گوش دادن) ،dinləm (استماع) ،dinləşən (با هم گوش دهنده) ،dinləşmək (با هم گوش دادن) ،dinləşim (اسم مصدر). در برخی از اسم مصدرها و مصدرها نمی توان معادل مناسبی در زبان فارسی یافت. تنها با پسوند {la-lə} و همگن هایش از چهار اسم مصدر، صفت، صت مفعولی و غیره می توان ساخت. که به عنوان نمونه به تعدادی از آنها اشاره می شود:

 

   Yağlanmaq (روغن کاری کردن) yağ (روغن) ،belləmək (بیل زدن ) ،evlənmək (ازدواج کردن) ev (خانه) ،betonlamaq (بتن ریزی کردن)   beton ( بتن) ،önləmək (پیشگیری کردن) ön (پیش) ، toplamaq ( گردآوری کردن) و...

 23) {lan-lən} این پسوند،پسوند {la-lə} را مجهول میکند و یا ازاسم، مصدر جدیدی می سازد که معنای جدیدی دارد.

 Betonlanmaq (بتن ریزی شدن) beton (بتن) ،yaşlanmaq (مسن شدن) yaş (عمر- سن) ،ayaqlanmaq (لگدمال شدن) ayaq (پا) ، başlanmaq ( آغاز شدن) baş (سر) ،adlanmaq (نام گذاری شدن ) ad ( نام) .

 

منبع : پسوندهای فعل ساز در زبان ترکی آذری و مقایسه آن با زبان فارسی

دکتر علی طاهری

محمد صیدی