زبان و ادبیات ترکان خراسان

 

اشاره : دراین پست آداب و رسوم فولکوریک ترکهای خراسان در محرم در درنظرگرفته ایم. ازآنجاکه در خراسان بزرگ از دیر باز اقوام مختلف از سالیان دراز درکنارهم زندگی می کنند و بسیاری از این آداب و رسوم بین آنها مشترک و یکسان است و دربسیاری موارد دیگراین مراسم را بطور مشترک و توام باهم برگزاری می کنند.

مراسم سوگواری ترک های خراسان به سوگواری های عمومی و خصوصی تقسیم می شوند از آداب و رسوم خاص خود برخوردارند. سوگواری های عمومی ازدهه اول ماه محرم آغاز شده و تا آخر ماه صفر با آیین های مخصوص ادامه دارند. مراسم های سوگواری های خصوصی نیز از سه روز تا چهل روز متغیر بوده و بنابر فرهنگ روستاها و شهرها از آداب مختلفی برخوردار است.

 

مراسم عزاداری عمومی :

مراسم عزاداري عمومی ماه محرم و صفر در مساجد، و منازل در روزهاي وفات حضرت پيامبر(ص) وفات حضرت فاطمه(س)، شهادت حضرت علي(ع) ضمن اجراي مراسم احياي نوزدهم و بيست و يكم و بيست و سوم ماه مبارك رمضان و ساير روزهاي وفات يا شهادت ساير امامان معصوم(ع) و بزرگان دين با احترام خاصي برگزار مي گردد.

 

آداب عزاداری درمحرم :

 -سياهپوشي درایام سوگواری : ترکهای خراسان پوشيدن لباس سياه در عزاداري امام حسين (ع) وائمه معصومين (ع) را نشانه حزن و اندوه و نمودار شعائر و حماسه هامی دانند.

 

- تسليت گويي : اصل تسليت گفتن در شرايط مصيبت و اندوهي كه بر كسي وارد شده و درایام سوگواری های عمومی مستحب  می دانند و درایام محرم وقتی بهم  می رسند مصيبت ابا عبدالله (ع)بهم دیگر تسلیت می گویند.

 

-تعطيلي كار در روز عاشورا : ترکهای خراسان در روز عاشورا کار خود را تعطيل می كنند ، براي معيشت روزانه اشان هم فعاليتي نمی كنند، در روز عاشورا روز حزن و اندوه می دانند.

 

-زيارت و زيارت خواني:  یکی دیگر از آداب محرم در خراسان خواندن نماز و دعای عاشورا درمساجد است که علاوه بر مراسم سوگواری و سینه زنی بجا آورده می شود نماز جماعت ظهر عاشورا خوانده می شود.

 

-رعايت اخلاص: ترکهای خراسان عزاداري را بخاطر رسم و عادت انجام نداده و سعى می كنند اين كارها را با نيتى خالص و براى رضاى خدا انجام می دهند و سعی می کنند در خلوص خود نيز صادق باشند. در روز عاشورا از كارهاي شاد و لذتبخش دوري می کنند و آداب و سنن سوگواري بر پا می دارند. و روز عاشورا را با توسلى و اصلاح حال و پذيرش عزادارى را [ از خداوند] خواسته و از كوتاهى خود معذرت می خواهند و در آخر روز عاشورا زيارت تسليت را می خوانند.

 

 -آمادگی و برنامه ریزی: یکی از مظاهر مدیریت سنتی و مذهبی در میان مردم شهرها و روستاها، مدیریت دسته باشی ها ( سردسته ها ) در هیئت های مذهبی و عزاداری است که به شکل سنتی و بسیار منظم و موثر در مکان ها و مراسم عزاداری و سوگواری متجلی می شود. دسته باشی ها افرادی سرشناس، معتمد و متدینی هستند که داوطلبانه و یا با رأی و نظر مردم به ایفای وظیفه و نقش خود می پردازند. مسئولیت هماهنگی برنامه های عزاداری هر دسته زنجیرزنی و مدیریت آن به طور داوطلبانه و خود جوش بر عهده این افراد است. این افراد به عنوان دست اندرکاران امور مختلف هیئت های مذهبی و زنجیر زنی تلقی می شوند که اسباب و لوازم مورد نیاز برای اجرای مراسم عزاداری را فراهم کرده و مکان، مسیر و نظم و انضباط دسته های عزادار خود را مشخص می کنند.

 

علاوه بر مساجد محلات؛ زیارت گاه ها در قالب امامزاده ها، قبرستان ها و مزار شهدا نیز ازجمله مکان های برگزاری مراسم ماه محرم هستند که دسته های عزادار طی روز های تاسوعا، عاشورا و سومین روز شهادت حضرت امام حسین (ع) از مساجد و تکیه ها و حسینیه ها باسینه زنی و زنجیر زنی راهی این مکانهاشده و دراین مکان ها به برگزاری مراسم عزاداری و زنجیرزنی می پردازند.

 

معمولا از یک ماه قبل از آغاز ماه محرم، یعنی از ماه ذی الحجه هیئت های مذهبی به تکاپو می افتند و در هر محلی که حسینیه یا هیئت عزا داری بوده باشد، ‌اهل محل را دعوت می کنند تا برای هر چه بهتر انجام شدن عزاداریها و آیین های مذهبی اقدامات لازم را انجام دهند. مساجد و حسینیه ها نظافت می شود و کم و کسری هر حسینیه به دست اهل هر محل برطرف می شود.

از ده ها سال پیش رسم است که در دهه اول محرم در مساجد و حسینیه های خراسان اغلب با حلیم که غذایی متشکل از گوشت و گندم است از میهمانان و عزاداران امام حسین(ع) پذیرایی می شود و این رسم اکنون نیز ادامه دارد

با آغاز محرم، حسینیه ها را سیاه پوش می کنند،‌ کتیبه می زنند و علم ها را می بندند و سپس از اول محرم به پخت حلیم جهت توزیع بین عزاداران و بین مردم می پردازند و از شب هفتم ماه محرم هیئت های عزاداری حرکت کرده و در کوچه ها و خیابانها عزاداری می کنند.

 

- احترام به حضور دسته های عزاداری مهمان: یکی اززیباترین آداب عزاداری ترکهای خراسان در ایام محرم احترام دسته های عزاداری به هم دیگر بوده که متاسفانه الان دارد رنگ می بازد و رقابت های جاهلانه جای آن را می گیرد. حضور هئیت های عزاداری در تکیه و مساجد همدیگر و سلام دادن به همدیگر در حین برخورد دو دسته در خیابان ازجمله این آداب احترام می باشد.

زمانی که دسته ای نزدیک مسجد و تکیه دسته دیگر می شوند هئیت میزبان در بیرون مسجد با تشکیل دسته عزاداری با همخوانی اشعاری زیبا به دسته مهمان خوش امد می گویند.

برای مثال:

سیز بو ماتم-ی-عزایه خوش گلدینگیز اهل-ی-دسته

سیز بو اهلی یاد ائدیبسیز قدمینگیز بو گوزلر اوسته

 

و دسته مهمان هم خوانی می کنند:

حامیان اسلامه پرچمه سلام اولسون

تشنه دوداق دوشه‌ن قولسوز علقمه سلام اولسون

تشنه دوداق دوشه‌ن باشسیز پئیکره سلام اولسون

 

(استقبال از دسته مهمان در روستای گریوان محرم 91 )

 

و بعد ازعزاداری در مسجد و تکیه هنگام خداحافظی نیز اشعاری از سوی دو طرف همخوانی شده و دو دسته از همدیگر جدا می شوند.

 

دسته مهمان می خواند:

سیزینگ بو چکدیگیز زحماته قوربان

گوذشت ائدینگ خداحافظ عزیزان

 

و میزبان می خواند:

خوش گلدیگیز ای اهل-ی-عزا آللاها تاپشیردی سیزی

خالیق اوزو وئرسین جزا آللاها تاپشیردی سیزی

 

در حین نزدیکی دو دسته در خیابان هر دو دسته بلندگوها را خاموش گذاشته و روبروی هم به هم دیگر با اشعار:

حامیان اسلامه پرچمه سلام اولسون

تشنه دوداق دوشه‌ن قولسوز علقمه سلام اولسون

تشنه دوداق دوشه‌ن باشسیز پئیکره سلام اولسون

 

سلام داده و در حین دور شدن با بیت زیر همدیگر را دعا می کنند

خوش گلدینگیز ای اهل-ی-عزا آللاها تاپشیردی سیزی

خالیق اوزو وئرسین جزا آللاها تاپشیردی سیزی

 

شایسته است که دسته های عزاداری ترکان و همچنین بقیه دسته ها این آداب را رعایت کنند و بجای کوبیدن بر سنج و طبلها- که چیزی جز آزار و اذیت گوش مردم نیست- و رقابت برای خفه کردن صدای همدیگر به سان پدران و نیاکان با احترام تمام نسبت به همدیگر عزاداری کنند

-مراسم روز تاسوعا : عزاداری در سطح استان خراسان طی روز نهم ماه محرم ( تاسوعا ) از اوایل صبح و بعد از بر آمدن آفتاب شروع می شود، ابتدا برای لحظاتی در مساجد و پس از آن اوایل صبح در خیابان ها و کوچه های شهرها و محدوده روستاها انجام می پذیرد. و نوحه های این روز به ذکرهای مربوط به جانبازی ها و فداکاری های حضرت ابوالفضل عباس اختصاص دارد .

دسته های عزاداری زنجیرزنی پس از آرایش و تشکیل دسته ها و قبل ازحرکت به سوی خیابان های اصلی شهر، در کوچه های محلات و مقابل مسجد محله زنجیر زنی می کنند. در روستا ها هم، عزاداران با توجه به کوچک بودن مکان و بافت روستایی در کوچه ها به عزاداری می پردازند.

خانواده ها و افرادی که طی این ایام نذر و حاجتشان قبول شده باشد، صبح روز تاسوعا برای دسته های زنجیر زنی صبحانه می دهند، که اغلب شامل نان و پنیر یا کره و عسل است . برخی ازخانواده ها ممکن است گوسفندی را پیش پای عزاداران قربانی کنند و یا برای ادای نذر و نذورات خود مانند غذای آماده، به خیابان ها و کوچه های محلات دیگر بروند و آن ها را در بین عزادارن احسان کنند

-روز دهم – عاشورای حسینی:

عاشورا روزی است که فرزند پیامبر حضرت " اباعبدالله الحسین (ع) "، به دست ناسپاسان و طمع کاران به مال و منال دنیا، به شهادت می رسد. مراسم روز عاشورا در بین مردم شهری و روستایی از اهمیت و کرامت زیادی برخوردار بوده، فلذا از اولین ساعات صبح این روز عزاداران خود را برای برپایی مراسم عزاداری آماده می کنند. تمام مغازه های بازار شهرها و روستاها تعطیل می شوند و کسبه و تجار از فعالیت های روزانه خود دست می کشند، چرا که اغلب ایشان پرداختن به کار و فعالیت در این روز را بدیمن و نامیمون می دانند

از مهم ترین مراسم عزاداری در بین مردم شهر ها و روستاهای خراسان بررسی شده، سینه و زنجیر زنی است که مانند ایام قبل، از مساجد محلات، کوچه و خیابان های اطراف شروع می شود. ابتدا صبح دسته های زنجیر زنی و سینه زنی در مساجد محلات و مناطق مختلف، اعم از شهر یا روستاها حاضر شده و با زنجیر زنی و سینه زنی ندای آرام آرام حسین وای، حسین وای، مراسم عزاداری خود را شروع می کنند. در شهرها هر دسته، در واقع نماینده یکی از مساجد یا محله ای از محلات شهر بوده و در روستاها هم، اغلب به لحاظ تعداد اندک جمعیت یک دسته تشکیل می شود .

بزرگی و نظم و ترتیب دسته های زنجیر زنی از مهم ترین موارد قابل رقابت بین دسته های عزاداری در مهمانی ها و دعوت ها تلقی می شود. در این روز افراد متمول و سرشناس یا کسانی که نذری داشته باشند دسته های زنجیر زنی را برای صرف نهار و شام در روز عاشورا دعوت می کنند؛ در باور ها و اعتقادات مردم هدف از این گونه پذیرایی ها و احسان ها، علاوه بر قبول نذورات و کسب اجر و ثواب اخروی، افزایش روزی و نیل به برکت و عافیت از بلاهای مختلف در طول زندگی و حیات فردی است، چرا که در بین مردم اعتقاد براین است که، هرکس از این غذاها در روز عاشورا صرف کند، تن او به عشق امام در طول سال از امراض و بیماری ها مصون خواهد ماند.

اصولاً نذر و نیازها و خیراتی مانند: قربانی کردن حیواناتی از قبیل گوسفند و گاو به درگاه معبود خویش؛ روشن کردن شمع ، بر دوش کشیدن علم، اهدا مبالغی پول یا خوراک و نوشیدنی ها و ... از گذشته های دور در ایام محرم در میان فرهنگ مردم خراسان معمول بوده است .

 

-زنجیر زنی : یکی از مؤلفه های محرم زنجیر زنی است. عموماً زنجیر در میان عزاداران به شیوه یک دست برشانه ها نواخته می شود؛ زنجیر زنان هنگام استفاده از زنجیر در دو صف قرار گرفته و حرکت پاها نیز مشابه حرکت دسته جات است ؛ به این ترتیب که دو قدم به جلو که در هر قدم یک ضرب نواخته شده و عزاداران پشت سر هم قرار می گیرند، ولی در ضربه سوم عزاداران هر دو صف مقابل و رو به روی هم قرار می گیرند .

 

(زنجیر زنی - بجنورد محرم 91)

 

-سینه زنی : اجرای عزاداری به شیوه سینه زنی اغلب با توجه به حال و ریتم آهنگ نوحه ها و یا خستگی عزاداران پس از زنجیر زدن و بعد از روضة خوانی بستگی دارد. نوحه های سینه زنی معمولاً وزن و ضرب آهنگ خاصی دارند که ممکن است اشخاص گاهی با یک ضرب و گاهی هم "سه ضرب " بر سینه خود بزنند

(سنه زنی روستای گریوان محرم 91)

 معمولاً مراسم دهه اول محرم به برگزاری مجالس عزاداری و روضة خوانی و سخنرانی اختصاص می یابد که در شب های اول ماه محرم برگزار می شود. اکثر این مجالس عزاداری، در مساجد و در قالب دسته های زنجیر زنی شکل گرفته و نوحه خوان ها با خواندن نوحه های مربوط به هر روز از ماه محرم در سوگ سالار شهیدان و اهل بیت می نشینند.

گاهی دسته های عزاداری شبانه درکوچه های محلات، حرکت کرده و به عزاداری می پردازند. این دسته ها مجموعه ای از مردان، جوانان و کودکانی هستند که معمولا" در دو ردیف یا دسته عزاداری سازمان می یابند که برای نشانه عزادار بودن پیراهن سیاه معمولی یا کمی بلند پوشیده و برخی نیز دستمال سیاهی به نام ( باش قَرَه سی ) بر سر می بندند .

 

-تعزیه خوانی و شبیه خوانی : ازجمله مراسم ظهر روز عاشورا ، تعزیه خوانی و شبیه خوانی است که نمایش گونه ای، از واقعه کربلا در بعضی از شهرها و روستاهای خراسان است. در گذشته و دربعضی از هیئت ها، ‌شبیه خوانی انجام می شد و شبیه خوانها در مقابل هیئت حرکت می کردند. حجله گاه و گهواره ای نیز تدارک دیده می شد که نمادی از حضرت علی اصغر(ع) بود

-پذیرایی از عزاداران : روزعاشورا روز تجلی میثاق مردم با امام حسین (ع) و قیام خونین وی بوده و مردم عادی به طرق مختلف ازجمله : نذر و قربانی، احسان چایی، شربت و آش های محلی، ساری شیلهَ (شله زرد که در سال های اخیر معمول شده است) درخدمت عزاداران حسینی هستند. دراین ایام آنچنان که هم اکنون نیز بدلایل رعایت بهداشت کمتر مرسوم است پخت فطیر و قتلمه و چوزمه که نوعی نان  روعنی مخصوص خراسان شمالی است توسط زنان رواج دارد می پرداختند و در روز عاشورا و تاسوعای حسینی بین مردم توزیع می شود.

 

- مراسم شام غریبان: معمولا برای شام غریبان عزاداران یرای عزاداری ار مسجدی به مسجد دیگر می روند. و درحین حرکت دو دسته شده و می خوانند:

دسته اول:

گلمیشیک ای شیعه لر شامئ غربانه بیز

وئرمه گه ساغ باشلیغی زینب - ی نالانه بیز

 

دسته دوم :

شیعه باخین زینبینگ ناله و افغانینه

بوگئجه گلمیشیک بیز شام غربانینه

درگذشته ‌جوانان در شب شام غریبان، در هیئت اسرا با شمع هایی که در دست داشتند محله به محله می رفتند و درآن شب، همه چراغ های خانه ها را خاموش می کردند و در هر محل و یا منطقه ای که می رسیدند توقف کرده به عزاداری و همدردی با اسرای کاروان امام حسین (ع) می پرداختند.

 

مراسم شام غریبان، ازجمله مراسم حزن انگیز و اندوه باری است که در بعضی مساجد شهر و روستاهای و حومه برگزار می شود. دسته های زنجیر زنی پس از برگزاری مراسم عزاداری در کوچه ها، وارد مسجد شده و به زنجیر زنی می پردازند. روضه خوانی توسط مداحان و ذکر مصیبت های حضرت اباعبدالله از ویژگی های این مراسم بوده و برای این منظور و طبق سنت های گذشته پس از اندکی زنجیر زنی در مساجد چراغ ها را خاموش کرده و شمع در سینی روشن می کنند و گرد افراد می گردانند.

 

-مراسم سوم امام ( اهل قبیله ): شرح مصائب امام حسین و شهادت او و یارانش در دشت کربلا شاید یکی ازحزن انگیز ترین مصائب وقایع تاریخ شیعه در جهان اسلام باشد. حسین و به روایتی هفتاد دو تن از یارانش به شهادت رسیده اند و اکنون جنازه هایشان بر روی خاک افتاده است. سرهای بی تن در هر گوشه و کنار به آرامی آرمیده اند و اکنون دستی می خواهد که آن ها را به خاک سپارد. امام سجاد (ع) برای دفن جنازه ها پیش می آید، او تنها کسی است که می تواند جنازه های بی سر را شناسایی کند. مردان و زنان قبیله بنی اسد، به ایشان می پیوندند و به این ترتیب جنازه ها با یاری مردان و شناسایی شهدا توسط امام سجاد، دفن می شوند. در روز سوم امام مردم شهرها و روستاهای استان خراسان نیز با چنین اندیشه ای بر سر مزار شهدا و اموات خود حاضر شده و به سینه زنی و زنجیر زنی می پردازند

 

- مراسم اربعین حسینی - چهلم

از مواردی که اهل بیت (ع) در آن جا به عزاداری چهلمین روز شهادت امام حسین (ع) پرداختند، سرزمین کربلا بود. آن گاه که اهل بیت و خاندان امام حسین (ع) از شام به سوی مدینه روانه می شدند، برای زیارت قبور عزیزان از دست رفته خود راه رو به سوی کربلا نهادند و هنگامی که به آن سرزمین رسیدند، با جابر بن عبداله انصاری، صحابی بزرگوار پیامبر(ص) و تعدادی از بنی هاشم که برای زیارت قبر امام حسین به آن جا آمده بودند، مواجه شدند. اهل بیت (ع) چند روز درآن جا برای آن حضرت و سایر شهیدان کربلا به سوگواری و نوحه سرایی پرداختند و زنان آن منطقه نیز با شنیدن صدای گریه و ناله اهل بیت (ع) به سوی آنان شتافتند و با آنها هم نوا شدند. از این رو برگزار مراسم عزاداری و نوحه خوانی در اربعین حسینی (چهلم ) بین مردم عزیز و گرامی داشته می شود. به همین لحاظ از صبح زود دسته های عزاداری با تشکیل صفوف زنجیر زنی و نظم و آرایش کامل درخیابان های شهرها و کوچه های روستاها، به راه می افتند و نوحه هایی را در سوگ امام و اربعین حسینی سر می دهند. تلاش همه هیئت ها و دسته های شهری و روستایی براین است که در طی این روز حرکت دسته های عزاداری برای زیارت شهدا و اموات، به سوی قبور و مزار شهدا و امام زاده های نزدیک اطراف شهرها و روستاها معطوف شود .

درروز اربعین درخراسان تمام هیئت ها درمساجد و حسینیه ها جمع شده و پس از مراسم عزاداری پذیرایی می شوند و مجلس ختم برگزار می کنند. یکی از عالمان  به منبر می رود و از همه کسانیکه در عزاداری شرکت کرده اند تشکر می کند.

 

- چهل و هشتمین روز شهادت امام حسین(ع(

در روز شهادت امام رضا(ع) که مصادف با چهل و هشتمین روز شهادت امام حسین(ع) است هیئت متحده حسینی به سوی مشهد و اغلب با پای پیاده  برای عزا داری حرکت می کنند و در مشهد به عزاداری می پردازند.

 

- نمونه ای از نوحه های قدیمی روز عاشورا

عاشورا نوحه سی

قان یاغدی کربلایَ صحرایَ یا محمد

اوئولدی حسین خبر وِئر زهرایَ یا محمد

ظلم سِتم بو چولدَه   

عرشَه دایاندی زینب

و...

نمونه ای از قسمتی از نوحه های جدید روز عاشورا

مظلوم-ی-کربلا، حسین

شهید-ی-کربـلا، حسین

غریب-ی-کـربلا، حسین

مظلوم-ی-کربلا، حسین

حسین، حسین، حسین

......

التماس دعا

نوشته شده در محرم 1391