امیر علیشیر نوایی، نابغه ی نیای تورک و جهان اسلام
دکتر حسین محمدزاده صدیق :
1- زندگی
نظام الدين امير عليشير نوايي در 17 رمضان سال 844 هـ . ق. (9 فوريه 1441 م.) در شهر هرات، در يك خانواده‌ي اويغور چشم به جهان گشود. نام پدرش غياث الدين كيچكينه بهادر از نزديكان ابوالقاسم بهادر حاكم خراسان بود. پدر بزرگِ مادري‌اش نيز ابوسعيد چيچك از بيگلر بيگي‌هاي ميرزا بايقارا به شمار مي‌رفت. پدرانش در اصل جزو كارگزاران تيموري به حساب مي‌آمدند.

2 – زندگي سياسي
در منابع زندگي‌گزاري، از امير عليشير به عنوان نديم سلطان حسين نام برده مي‌شود؛ ولي بايد گفت كه به خلاف تمايل وي به كناره‌گيري از مناصب دولتي، هيچ‌گاه نتوانست از جوّ سياسي و دولتي جدا شود و سلطان حسين در اداره‌ي ملك و دولت پيوسته محتاج تدابير او بوده است و نزديك سي و دو سال او را پيش خود نگه داشت. وي در60 سالگي در اقامتگاه خود وفات كرد و در جوار مسجد قدسيه كه خود بنا كرده بود و در مزاري كه قبلاً آماده داشت، دفن شد.

3 – نابغه‌ی تورک جهان اسلام
اميركبير مير عليشير نوايي برجسته‌ترين شخصيت ادبيات تركي جغتايي در قرن 9 هجري در آسياي ميانه محسوب مي‌شود. شيوه‌ي ادبي تركي جغتايي كه تا حدودي تحت تأثير تركي قاراخاني بود، در آن عصر، در هرات و سوي‌هاي آن و بسياري از مناطق خراسان بزرگ گسترش و تكامل يافته بود.

4 – آثار امير عليشير نوايي
عليشير نوايي، گذشته از ديوان و مثنوي‌هاي مختلف، آثاري در زمينه‌هاي موسيقي و عروض نگاشته و تذكره و تاريخ نيز از خود بر جاي گذاشته است. تا كنون 29 اثر مستقل او باز شناخته شده است كه نشانگر تسلط وي به علوم عصر خود و مهارت وي در سخن‌پروري است:

وي، در عصر خود مبلّغ فداكار اعتنا به زبان و ادبيات تركي و مشوّق جوانان به خلق آثار ادبي در اين زبان بوده است. در كتاب محاكمة اللّغتين دو زبان تركي و فارسي را رو در رو مي‌نهد، آن دو را با هم مقايسه مي‌كند و نشان مي‌دهد كه تركي، از هر نظر برتري‌هاي فراواني دارد و احساسات بسيار رقيق و ادراكات عميق بشري را مي‌توان در اين زبان بيان كرد. براي اثبات اين ادعا، خود پيش‌قدم شد و در مقابل آثار منظوم و منثور فارسي، نظير آن‌ها را با حفظ خود ويژگي‌هاي خلاقه ايجاد كرد. اين آثار در زمينه‌هاي مختلف و به شرح زير براي ما بر جاي مانده است:

1. مذهبي و اخلاقي:

1- 1. چهل حديث. (886 هـ .)

2    - 1 . نظم الجواهر. ( 890 هـ .)

3    - 1 . لسان الطير. (904 هـ .)

4    - 1 . سراج المسلمين. (905 هـ .)

5    - 1 . محبوب القلوب. (906 هـ .)

2. تاريخي:

1    - 2. تاريخ انبيا و حكماء. (890 هـ .)

2    - 2. تاريخ ملوك عجم. (890 هـ .)

3    - 2. زبدة التواريخ.

3. رجال و انساب:

1    - 3. حالات سيد حسن اردشير. (896 هـ .)

2    - 3. خمسة المتحيرين. (898 هـ .‌)

3    - 3. حالات پهلوان محمد. (900 هـ .)

4. تذكره:

1    - 4 . مجالس النفائس. (897 هـ .)

2    - 4 . نسائم المحبة من شمائم‌ الفتوة. (901 هـ .)

5. زبان و ادبيات:

1    - 5. محاكمة اللّغتين. (905 هـ .)

2    - 5. ميزان الاوزان.

3    - 5. رساله‌ي معما. (898 هـ .)

4    - 5. منشآت. (897 هـ .)

6. خزائن المعاني يا چهار ديوان تركي:

1    - 6. غرائب الصّغر. (904 هـ .)

2    - 6. نوادر الشّباب. (904 هـ .)

3    - 6. بدايع الوسط. (904 هـ .)

4    - 6. فوائد الكبر. (904 هـ .‌‌‌‌‌‌‌)

7. ديوان فارسي.

8. خمسه:

1    - 8. حيرة الابرار. (888 هـ .)

2    - 8. فرهاد و شيرين. (889 هـ .)

3    - 8. ليلي و مجنون. (889 هـ .)

4    - 8. سبعه‌ي سيّاره. (890 هـ .)

5    - 8. سدّ اسكندري. (889 هـ .)

9. اسناد:

1    - 9. وقفيه. (886 هـ .)
با توجّه به اين‌که کتاب فرهنگ ترکی به فارسی سنگلاخ و به دنبال آن خلاصه‌ی عباسی، در شرح لغات دشوار آثار منظوم و منثور امیر علیشیر نوایی تألیف شده است، جا دارد آثار او را به کوتاهی معرفّی کنم:

1 – 4 . خزائن المعاني
خزائن المعاني مجموعه‌ی چهار دیوان ترکی امیر علیشیر نوایی را در برمی‌گیرد.

تعداد انواع اشعار ديوان‌هاي چهارگانه‌ي فوق، به شرحي كه آگاه سيرري لوند بر شمرده، چنين است:

غرائب الصغر: داراي 636 غزل، 1 مستزاد، 3 مخمّس، 1 مسدّس، 1 ترجيع‌بند، 1 مثنوي، 34    قطعه، 131 رباعي.XIV

نوادر الشّباب: داراي 647 غزل، 1 مستزاد، 3 مخمس، 1 مسدس، 1 ترجيع‌بند، 1 تركيب‌بند،    50 قطعه، 52 معما.XV

بدايع الوسط: داراي 638 غزل، 1 مستزاد، 2 مخمس، 2 مسدس، 1 نرجيع‌بند، 1 قصيده، 58 قطعه، 10 لغز، 13 تويوق.

فوائد الكبر: داراي 627 غزل، 1 مستزاد، 2 مخمس، 1 مسدس، 1 مثمن، 1 ترجيع‌بند، 1 مثنوي، 48 قطعه و 84 مفردات.XVI

ترتيب غزليات در چهار ديوان فوق به اين صورت است كه در آغاز همه‌ي قوافي حروف؛ تحميديه، مناجات، نعت و يك غزل عرفاني آورده و سپس غزل‌هاي غنايي و گاه تعليمي خود را مرتّب ساخته است. در حالي كه تا روزگار وي تحميديه و نعت فقط در قافيه‌ي الف مي‌آمده است.

ويژگي ديگر آن‌كه در كنار 28 حرف سيستم الفباي تركي قافيه‌هاي حرف (پ، چ، ژ، لا) را نيز داخل ترتيب غزل‌ها كرده است.

2 – 4 . ديوان فارسي
از امير عليشير نوايي گذشته از چهار ديوان تركي جغتايي، يك ديوان فارسي نيز بر جاي مانده است. اين ديوان شامل 6 قصيده، 468 غزل، 1 مسدس، 1 ترجيع‌بند (در مرثيه)، 36 قطعه، 67 رباعي، 16 ماده تاريخ، 341 معما، 6 لغز است.

ديباچه‌ي ديوان فارسي با قطعه‌ي زير شروع مي‌شود:

بيت القصيده‌ی همه‌ خيل سخنوران،

شه بيت جنس نظم همه نظم گستران.

مدح و ثنای پادشهی دان كه از رهش،

يك پاره سنگ شد گهر عالی افسران.

3 – 4 . حيرة الأبرار
نظیره‌ای بر مخزن‌الأسرار نظامی به شمار می‌رود.

نوايي نيز به شيوه‌ي نظامي، مثنوي خود را در 20 مقالت بر ساخته است و بر هر مقالت يك حكايت و ساقي‌نامه‌اي در دو بيت افزوده است.

4 – 4 . فرهاد و شيرين
نوايي در سرآغاز دومين مثنوي از خمسه‌ي خود از اين دو شاعر ترك تبار به نيكي ياد كرده است. سرآغاز آن چنين است:

به حمدك فتح ابواب المعانی،   

نصيب ائت كونگلومه فتح اولماغ آنی.

5 – 4 . ليلي و مجنون
ليلي و مجنون سومين مثنوي از خمسه‌ي نوايي به شمار مي‌رود كه در پاسخ و نظيره‌اي بر مثنوي‌هاي نظامي گنجوي و امير خسرو دهلوي در بحر هزج مسدّس در 38 پاره و 3622 بيت سروده شده است.

اين مثنوي چنين آغاز مي‌شود:


ای ياخشی آتينگ بيله سرآغاز،

انجاميغا كيم يئتر هر آغاز!

ای سندن اولوس خجسته فرجام،

آغازينغا عقل تاپمای انجام.

ای عقلغه فائض معانی،

باقی سن و بارچا خلق فانی.

ای ائلگه عدم بقانی ائيلپ.

ذاتينغا فنانی فانی ائيلپ.

6 – 4 . سبعه‌ی سیاره
چهارمين مثنوي از خمسه‌ي امير عليشير نوايي با نام سبعه‌ي سياره در پاسخ به هفت پيكر نظامي و هشت بهشت امير خسرو دهلوي در بحر خفيف سروده شده است و داستان زندگي بهرام گور را در بر دارد.

7 – 4 . سد اسکندری
پنجمين مثنوي خمسه‌ي نوايي، سد اسكندري نام دارد كه نظيره‌اي بر اسكندرنامه‌ي نظامي و آئينه‌ي اسكندري از امير خسرو دهلوي به شمار مي‌رود و مانند آن‌ها در وزن بحر متقارب (فعولن، فعولن، فعول) سروده شده است و در شرح احوال اسكندر مقدوني فرزند فيليپ معروف به اسكندر كبير است.

8 – 4 . لسان ‌الطیر
مثنوی لسان الطیر نظیره‌ای بر منطق‌الطیر عطّار نیشابوری است.

وي در اين مثنوي مقام معنوي عطّار را بسيار بها مي‌دهد. در زير عنوان «قدوة الاحرار و قبلة الابرار شيخ فريد الدين عطّار، قدّس الله روحه‌‌غه مدح و ثنا آغازي و اؤز عرض نيازي» گويد:


خلق اوچون مخلوط ايتيب گول بيرله قند،

طبعيغه گول قند يانگليغ سودمند.

چون «مصيبت نامه»سين ائيله‌ بيان،

يوز مصيبت نفسقه ائيلپ عيان.

هر مصيبت‌دين كؤنولگه سور اولوب،

كيم كؤنول او سوردان مسرور اولوب.

چون رقم ائيليپ «ايلاهی نامه»نی،

وحی‌غه ائيلپ محرّر خامه‌نی.

شرح اسرار ايلاهی ائيله‌بن،

خلق آرا شرحين كماهي ائيله‌بن.

چون‌كه «اشترنامه» ائيلپ آشيكار،

نكته‌سی بختی‌لرين تارتيب قطار.

9 – 4 . محاكمة اللغتين
امير عليشير نوايي از تأليف اين اثر در  جمادي الاول سال 905 هـ . فارغ شده است. موضوع آن تحقيق در كيفيت دو زبان تركي و فارسي و اثبات تفوّق اولي بر ثاني است. پيش از او شيخ محمود كاشغري با تأليف ديوان لغات الترك به زبان عربي در سال 466 هـ . تركي و عربي را رو در رو نهاده و اين دو زبان را چون دو اسب شرط‌بندي ارزيابي كرده بود و چهار قرن پس از او، امير نظام الدين عليشير نوايي با تأليف اين اثر، اين بحث زبان‌شناسي را به گونه‌اي ديگر پيش كشيد.

در مقدمه گويد:

«بايد دانست كه ترك از عجم تيز فهم‌تر و بلند ادراك‌تر و از لحاظ خلقت صافي‌تر و پاك‌تر خلق شده [است] و عجم از ترك از جهت تعقّل و علم دقيق‌تر و از حيث كمال و فضل و . . . عميق‌تر به ظهور آمده است و اين حال از صدق و صفا و حسن نيّت تركان و از علم و فنون و حكمت فارسيان پيداست . . . »10 – 4 . میزان الأوزان
مير عليشير نوايي، ميزان الاوزان را به عنوان نظيره‌اي بر رساله‌ي عروض اثر عبدالرَّحمن جامي نگاشته است. به گفته‌ي فؤاد كؤپرولو، وي آن را در اواخر عمر، به نظر آگاه سرّي لوند بعد از 898 هـ . به قلم آورده است. XVII

كتاب داراي مقدمه‌اي حاوي حمد و نعت و سخن در شرف فن عروض است سپس از معناي كلمه‌ي عروض، هشت تفعله‌ي سالم و زحافات و فروع و بحور آن‌ها و دو اثر و تقطيع شعر و نمونه‌هايي از اشعار خود شاعر سخن مي‌رود. در اين رساله، گذشته از عروض كلاسيك تركي كه اشتراكات زيادي با عروض عربي و فارسي دارد، از قالب‌هاي شعري خاص تركي نظير تويوق Tuyuq، قوشوق Qopşuq، چنگه çəngə، آرازواري Arazvārı، توركي Türki و جز آن نيز سخن رفته است.11 – 4 . مجالس النفائس
كتاب مجالس النّفائس را نوايي ده سال پيش از وفات خود تأليف كرده است. در آن شرح حال مختصر و نمونه‌ي آثار بيش از 380 تن از شعراي عصر خود را آورده است.

مجالس النفائس يكي از نخستين تذكره‌هاي شعراست كه به زبان تركي نوشته شده است. به خلاف برخي تذكره نويسان فارسي زبان – كه اغلب خودنگري پيشه داشتند و از شعراي عربي گوي و تركي سراي ايراني كمتر نام مي‌بردند- عليشير نوايي در كنار تركي‌سرايان سترگي چون سكاكي، لطفي هروي، گدايي و جز آن از خيل عظيم شعراي فارسي‌سرا در عصر و زمان خود نيز نام مي‌برد. اين اثر به لحاظ اهميتي كه در تاريخ ادبيات فارسي نيز داشته، چند بار به فارسي ترجمه شده است.12 – 4 . نسائم المحبة من الشمائِم الفُتوّة
برگرداني با افزايش‌ها و كاهش‌هايي از نفحات الانس جامي است. متن انتقادي آن در سال 1996 از سوي كمال اراسلان چاپ شده است.XVIII اثري بسيار مهم است كه در باب اولياء تصوّف آسياي ميانه، اطلاعات ذي قيمتي در بر دارد.13 – 4 . سراج المسلمين در عقايد ديني

نوایی در سبب نظم این کتاب گوید:
 

قیلور عرض اوشبو وادی رهنمایی،

غریب بی‌نوا، یعنی نوایی.
کی چون آفاق شاهی دؤولتیندن،

آنین هم تربیت، هم هیمّتیندن.
نه شه سلطان حسین، اول شاه غازی،

ممالیک شهرلرین سرفرازی.
کی مین ییل عالم ایچره جاهی بولسون،

سلاطین بنده‌ی درگاهی بولسون.
مینینگ نظمیم یاییلدی عالم ایچره،

کؤپ آفت سالدی خیل آدم ایچره،
... دئدیم‌کیم‌ائیله‌یین بیر نوسخه مسطور،

کی بولغای دین و اسلام ائوی معمور.
هم ایتکیریمین بورون شرح عقاید،

کی اسلام اهلیغه بیرگه‌ی فوائد.
کی‌دین اهلی‌نین اولغای دلپذیری،

مسلمانلیغ ائشیده ناگوذیری.
بیان قیلغاینین آنداق روشن و پاک،
کی ادراک ائتمه‌کی آنی خیلِ ادراک.

نوایی در این کتاب به شرح احکام شریعت و قواعد عقاید در فصل بندهای مختلف با عنوان‌های مانند: در اجمال قاعده‌ی ایمان، شرح ارکان اسلام پرداخته است.14 – 4 . محبوب القلوب
اين اثر پرحجم، يادگار عظيمي در بررسي‌هاي تاريخ جامعه‌شناسي عصر مؤلف است.

بايد گفت كتاب پرحجم محبوب القلوب از نوع «پندنامه‌»هايي است كه در آن از انواع مسالك، طرائق، مشاغل و افراد نام برده شده است. در باب خواجه عبدالله انصاري، عبدالرحمان جامي، بايزيد بسطامي، انوري، منصور حلاج، حافظ، سعدي و جز آن در آن لطايفي ذكر شده است.15 – 4 . رساله‌ی معمّا

اين رساله را به فارسي تأليف كرده است و آن را به عبدالرحمن جامي تقديم كرده است. نوایی در خمسه المتحیّرین گوید که آن را به خواهش جامی به نظم درآورده است.16 – 4 . مناجات
اثري منثور است. نمونه‌ای از آن:

« ایلاهی! اکرم الاکرمسن و من گنه‌کار. ایلاهی! ارحم الرحمانسان و من تیره روزگار.

ایلاهی! اگرچه جورم و عصیاندان اؤزگه ایشیم یوخ، اما سندن اؤزگه هم‌کیشیم یوخ.

ایلاهی! یوخ ایردیم، وار ائتدین. طیفل ایردیم، اولوغلار جرگه‌سینه قاتدین .

ایلاهی! دیلیمی نعمتِ بی‌قیاسینا شاکر ائیله و کؤنلومو حمد و سیپاسینا ذاکر ائیله . . .

ایلاهی! بی‌علاج درده علیل قیلما و بی‌مروّت نامرده ذلیل قیلما . . . »17 – 4 . چهل حدیث
ترجمه‌اي از اربعين حديث جامي است كه مولانا حكيم ملا محمد فضولي نيز آن را به تركي آذري برگردانده است. XIX

18 – 4 . نظم الجواهر
در پاسخ به رساله‌اي از سلطان حسين بايقارا كه در ستايش نوايي بوده است. وي اين پاسخنامه را در سال 890 هـ . تصنيف كرده است. و آن در واقع برگرداني از كلمات قصار حضرت علي(ع) تحت عنوان نثر اللآلی است که در ترجمه‌، نظم الجواهر نام گرفته است. در آن 266 کلمه از کلمات قصار حضرت علی (ع) را به شکل رباعی ترجمه کرده است.19 – 4 . تاریخ انبیاء و حکماء
نوایی در این کتاب، تاریخ انبیا از حضرت آدم تا حضرت محمد (ص) را نگاشته است. در میان آنان، نام کسانی که در پیغمبر بودن آنان اختلاف است نیز آمده است.20 – 4 . تاريخ ملوك عجم

در چهار طبقه، خلاصه‌اي از تاريخ شاهان عجم است كه آن را بعد از كتاب تاريخ انبيا و حكما نوشته است.21 – 4 . زبدة التواریخ

حاوی برگزیده‌ای از وقایع تاریخی جهان تا روزگار مؤلف است.22 – 4 . حالات سید حسن اردشیر بیگ

شروع این رساله چنین است:

«سالک فانی و گوهر کان معارف و معانی، سید حسن اردشیر – رحمة الله – سیرت و حالاتیندا. آنلارین آتاسی اردشیر میرزا ملازم ایرکندوز. قوشچولوق شیوه‌سینده ملازمت قیلور ایرکندور. اول فنده غایت ملایمت و نهایت مهارتدن قوش بیگلیگی منصبینه یئتیبدیر. بلکه موندان داخی بؤیوکرک مناصب کسب ائدپدور.

کؤپ هنرلیک کیمسه شه‌لارغا ایتر

دم‌سازلیق،                                        

قوش‌دیلین‌بیلگن‌سلیمان‌غاقیلورهم‌رازلیق .

نوایی در حالات حسین اردشیر از علاقه‌ی او به آثار شعرایی چون لطفی، مقیمی، حافظ و عطار سخن می‌گوید.23 – 4 . حالات سید حسن اردشیر بیگ
در شرح احوال و آثار عبد الرحمان جامي كه پس از مرگ وي نگاشته شده است. شروع آن چنین است:

 اول عالم علّامغا یوز حمد و ثنا،

کیم آدم ایله دوزدوچو بو دیر فنا. عملیغه ملک سورمه‌دی بیر حرف یانا،

جز نکته‌ی سبحانکه لا علم لنا.یوز نعت آنا کیم خلق کریم ایردی فنی،

یعنی کی کرم کانی رسول مدنی،مونداق دئدی علم اهلینی ائیلرگه غنی،من اکرم عالماً فقد اکرمنی.

24 – 4 . حالات پهلوان محمد
در شرح احوال پهلوان محمد صوفي، طبيب، موسيقي شناس و اديب عصر نوايي است.25 – 4 . وقفيه
موقوفات مدرسه‌ي هرات كه مير عليشير باني آن است، اثر منثوري است كه از وي بر جاي مانده و گذشته از فوايد تاريخ نثر تركي جغتايي حاوي اطلاعات سودمند و نكات مفيد از وقفيه‌هاي او است.26 – 4 . منشآت حاوي منشآت فارسي و تركي نوايي است.