زبان و ادبیات ترکان خراسان

مئهران باهارلي :

وئرني Verni

ورني نوعي زيرانداز بين فرش و گليم، زيلوئي حاشيه دار و ... است كه با تار و پود پشمي، تار پنبه ‌يي و پود پشمي و يا تار و پود ابريشمي كه نوع مرغوب و صادراتي آن است بافته مي شود. زادگاه ورني کشور آزربايجان  (قاراباغ، باكي) است. ورني بافي بيش از يكصد سال پيش از اين توسط ايلات منطقه آرازباري (ارسباران) و موغان چؤلو (دشت مغان) به استانهای آزربايجان ایران انتقال يافته است. در ايران ورني منحصرا در آزربايجان بافته شده و شاخصترين صنعت دستي ايلات تركي شاهسئوه ­ن در آرازباري (ارسباران)، قاراجاداغ، خييوو (مشگين شهر)، اهر و ... مي باشد. در برخي مناطق آزربايجان ورني را كه سابقا سيله(( Sileh ناميده مي شد سوماك يا سوماخ مي نامند.
ورني معمولا داراي طرحي متشكل از چهارگوشه هائي است كه در رديف هاي افقي جاي گرفته اند. خصوصيت اصلي ورني كه نام خود را نيز از آن گرفته اين است كه اغلب در هركدام از اين چهارگوشه ها نقش هائي به شكل "S" لاتيني بزرگ كه داخل آن با نقش هائي به شكل "  " Z و يا  " S " لاتيني كوچك رنگارنگ پرشده جاي مي گيرند. متخصصين معتقدند كه اين نقش هاي ""S لاتيني در واقع موتيف اژدها بوده و مربوط به دوره ماقبل تاريخند كه در طول زمان به صورت نقش هاي تجريدي لاتيني ""S تقليل پيدا كرده اند. ورنيها بسته به وجود نقوش حيواني ديگر از جمله پرندگان دم دراز در آرواره اژدهاها كه عمدتا داراي دو گوش و يك دم اند به دو نوع تقسيم مي شوند.

در ميان توركان پيش از اسلام اژدها نشان خاقان (امپراتور) و سمبل فراواني، بركت، نيرو و قدرت، كائنات و طبيعت بود. اژدها در ميان تركان هون كه دستجاتي از آنها در مسير خود به اروپا بارها از قفقاز و آزربايجان عبور كرده و يا در آن ساكن شده اند، توتمي مقدس شمرده مي شد. اين نشان و سمبل در سيستم تقويم تركي دوازده حيواني نيز بكار رفته و سال پنجم اين تقويم باستاني ترك به نام اژدها وئر (Ver ) و يا وئرئني "   Vereni " (به چيني Luy) ناميده شده است. (اكنون سال پنجم تقويم تركي دوازده گانه حيواني " كلته Kəltə " به معني سوسمار نام دارد).

تصوير اژدها در صنايع ظريفه تركي پيش از اسلام و نيز پس از آن بويژه در هنر مينياتور از سوي هنرمندان ترك به طرز گسترده اي بكار برده شده است. در ورنيهاي ايلات ترك آزربايجان نيز تصوير اژدها سمبل شادي، خير و بركت است، چنانچه ايلات ترك تركه‌مه(Tərəkəmə )  (قاراپاپاق Qarapapaq – بوزچالي Bozçalı ) در آزربايجان كه هنوز بخشي از باورها و سنن دوره شاماني خود را محافظه كرده اند، اعتقاد دارند كه تصوير اژدها در ورني، خير و بركت و سلامتي را به خانه مي آورد.

نام ورني از كلمه تركي باستاني ورني (Vereni ) به معني اژدها گرفته شده است. اين نام امروز در لهجه هاي محلي زبان تركي به اشكال ورنه Vərnə ، ورني Vərni، وئرني Verni، ورنه­خ Vərnəx، وئرنيك Vernik و ... و منابع اروپائي به شكل Verné , Verneh , Verni تلفظ مي شود. ريشه كلمه ورني Verni، كلمه توركي بولغاري وئرئني Vereni به معني اژدها و مار بزرگ، كوره و ... است. (توركان بولغار از توركان باستان اند كه در سال هاي ٤٨٠ ميلادي، در استپ هاي حوالي رود دانوب و درياي آزوف (شمال درياي سياه) و نيز دانوب سفلي و قفقاز سكونت داشته و بر بخشي از اروپاي شرقي حكومت كرده اند، نام كشور بلغارستان يادگار آنهاست).

در زبان پروتورك سومري نيز كلمه اي مشابه به شكل اورنو Urnu و به معني اژدها موجود است. فرم اوليه اين كلمه در تركي باستان به شكل ائويره ­ن Evirən مشتق از ائبيره­ ن Ebirən - Ebüren و به معني اژدها، مار بزرگ، چرخ فلك، كائنات و عالم است (Ebüren---> Ewüren---> Eviren).

در اينجا ما شاهد حذف حرف اولE و يا جايگزيني دو حرف E و V (مئتاتئزيس) مي باشيم (Evren---> Veren). (پديده جايگزيني حروف بويژه اگر يكي از آنها حرف "ر R " و يا " ل L " باشد حادثه اي بسيار رايج در لهجه هاي تركي است مانند تلفظ چؤلمه ­ك Çölmək به چؤمله ­كÇömlək ، يالنيز Yalnız به يانليزYanlız ، كؤرپو Körpü، يارپاق Yarpaq، تورپاق Torpaq، آروات Arvat، سيرفاSırfa ، توربا Torba و .... به جاي كؤپرو Köprü ، ياپراقYapraq ، توپراقTopraq ، اوراغاتUrağat ، سوفراSofra ، توبراTobra و ....).

معادل كلمه ائوره ­ن به معني اژدها در زبان و لهجه هاي تركي چنين است: وئرVer و وئرئني Vereni (تركي بلغاري قديم)، وئرئم Verem (چوواشي قديم)، ائوره­ ن Evren (تركي عثماني)، ائورئمEvrem (گاگاووزي).

(" ن -N " آخر كلمات تركي در بسياري از موارد در تركي چوواشي و نيز زبان مجاري به "م -M " تبديل مي شود مانند كلمات اوزون Uzun ، سانSan  ، قارين Qarın و قالين Qalın تركي عمومي كه در چوواشي به ترتيب به وارام Vârâm، سومSum ، خيرام Xıram و خوليمXulım  تبديل شده اند).

فرمهاي اين كلمه در ديگر زبانهاي آلتائي چنين است: در زبانهاي تونگوسي به معني مار و مار بزرگ، ايرئ İre (ائوئنكي)، وئرئنWeren  (اولچا)، وئWe (اوديغئ)؛ در زبانهاي ژاپني به معني مار و كرم، ووروتي Woroti (ژاپني قديم و مدرن)، اوروچي Oroçi (توكيو، كاگوشيما). كلمه اوروئني őrvény در زبان مجاري به معني گرداب از همين ريشه است. برخي كلمه اورنگ در زبان فارسي را نيز مشتق از ائوره ­ن تركي دانسته اند.

كلمه ائوره ­نEvrən  از ريشه مصدر ائويرمه‌ك Evirmək به معني پيچاندن، چرخاندن، گرديدن، متطور و متكامل كردن مشتق شده است (مصدر ائومه‌كEwmek  در تركي باستان به معني در اطراف چيزي دويدن است). كلمه ويرنيخماق Vırnıxmaq و يا وورنوخماق Vurnuxmaq به معني پيچ و تاب خوردن، لوليدن و ... در برخي از لهجه هاي تركي آزربايجان بازمانده اين مصدر باستاني تركي است.

فرمهاي گوناگون اين مصدر در زبان و لهجه هاي تركي چنين اند: ائوورمه‌ك Ewürmək (تركي قديم)، ابير. Əbir (آلتائي)، آوور. Avõr- (چوواشي)، ائوير. Evir- (عثماني)، اه­وير. Əvir- (اويغوري)، ائگئره. Egere- (مونقولي كلاسيك)، اورؤل. ôröl- (مجاري). كلمات ائوره ­نسه­ ل Evrənsəl (جهاني)، ائوريمEvrim (تكامل)، ائورهEvrə (فاز، صفحه، مرحله تكاملي)، ائوره ­ن بيليم Evrənbilim (كوسمولوژي) در زبان تركي نيز از مشتقات همين ريشه اند.

(در تركي معاصر معادل اژدها كلمات بوكه Bükə و سازان Sazan مي باشند. فرم هاي قديمي كلمه دوم، سازقانSazqan (قيپچاقي)، سازاغان Sazağan (عثماني)، ساخاقان Saxaqan (كومان)، سارقان Sarqan و شاراقان Şaraqan (چوواشي باستان) است. كلمه مجاري ساركاني Sárkány به معني اژدها از چوواشي باستان اخذ شده است).