زبان و ادبیات ترکان خراسان

میر علیشیر نوایی کیمیدی؟

امیر علیشیر نوایی نام او علی‌شیر بن الوس یا کیچکنه یا کیچینه یا کجکنه نوائی جغتایی و ملقب به «نظام‌الدین» است. از بزرگ‌زادگان خاندان جغتای پسر چنگیزخان حاکم ماوراءالنهر و کاشغر و بلخ و بدخشان بود.

 

او مردی نیکو صفت و دانشمند و شاعر بوده اشعار بسیاری به دو زبان فارسی و ترکی جاغاتایی دارد به همین جهت مشهور به « ذوللسانین » بود. تخلص او در اشعار ترکی « نوائی » و در اشعار فارسی « فانی » یا « فنائی » است.

 

وی در سال ۸۴۴ ه‍. ق. در هرات متولد شد و تحصیلات اولیه خود را نزد پدرش کیچکینه بخشی - که از جمله وزرای تیموریان بود - کسب کرد و سپس برای ادامه تحصیل به سمرقند رفت. علیشیر در خرد سالی با سلطان حسین میرزا که هم درس و هم‌ مدرسه بوده‌اند، عهد و پیمان بسته بودند که هر کدام به سلطنت برسد از حال دیگری تفقد نموده، فراموشش نکند. نوائی از آن پس به منظور تحصیل معارف و کمالات خراسان و سمرقند و بسیاری از شهرهای دیگر را سیاحت کرد و در آن میان گرفتار فقر و فاقه‌ای سخت شد. در این هنگام سلطان حسین میرزا در هرات به سلطنت نشست و به حکم همان پیمان قدیم، امیر علیشیر را از سمرقند فراخوانده منصب مهرداری خود را به وی واگذار کرد و اندکی پس از آن امر صدارت را نیز به او داد و بزرگی مقامش به جایی رسید که هر یک از برادران و فرزندان سلطان، ملازمت او را مایه شرف و افتخار خود می دانستند و سلطان نیز بی مشورت او به هیچ کاری اقدام نمی‌کرد. اما علیشیرنوایی با وجود این همه مشاغل، از مطالعات علمی و تألیفات مختلف دست برنداشت و مجلس او مجمع علما و فضلای آن روزگار بود و کتابخانه وی نیز عمومی و مورد استفاده علاقه‌مندان بود که از آن جمله خواندمیر مؤلف حبیب‌السیر نیز از آن کتابخانه بهره‌ها برده است.

سرانجام وی از امور دولتی استعفا داده منزوی گشت و با ملا عبدالرحمان جامی مصاحب شد و درویشی را بر همه امور ترجیح داد. و در عین انزوا نیز مورد توجه سلطان حسین بوده و شاهزادگان موظف به استفاده از مجالس وی بودند. و عاقبت او به سال ۹۰۶ یا ۹۰۷ ه‍. ق. درگذشت.

 

امیر علیشیر علاوه بر مقام علمی و تألیفات بسیاری که داشت، از آنجا که شخصی خیر و نیکوکار بود آثار خیریه بسیاری از او به جای مانده است که از آن جمله ایوان جنوبی صحن عتیق حرم علی بن موسی‌الرضا(ع) و آب نهر خیابان مشهد، و مقبره فریدالدین عطار نیشابوری در نیشابور، و بقعه امیر قاسم الانوار در قریه لنگر می‌باشد. میرزا مهدی خان استرآبادی، منشی نادر شاه افشار فرهنگنامه سترگ سنگلاخ را در حدود 500 صفحه رحلی جهت شرح لغات و کلمات دشوار کلیات آثار نوایی نگاشت. این کتاب که به دلیل صعوبت کلمات و معانی به کار رفته در آن، سنگلاخ نامیده شده است، توسط میرزا محمد خویی به سفارش عباس میرزا خلاصه شد و نام خلاصه عباسی را بر آن گذاشت. کتاب اخیر توسط دکتر حسین محمدزاده صدیق - تورکولوگ و زبانشناس ترک ایرانی - با مقدمه‌ای مبسوط تصحیح و منتشر شد.

خلاصه عباسی تصحیح و مقدمه دکتر حسین محمدزاده صدیق

 

آثار : رمضان رفع تعداد این آثار او را تا سیصد و هفتاد نوشته‌اند. از جمله تألیفات اوست:

اربعین منظوم.

تاریخ انبیاء، به ترکی

تاریخ ملوک عجم، به ترکی

ترجمة اللغة الترکیة بالفارسیة که یک نسخه آن در کتابخانه رضوی موجود است.

خمسه نوائی که در تقلید و استقبال از خمسه نظامی سروده و آن پنج مثنوی است به زبان ترکی جغتائی به نامهای: حیرةالابرار، لیلی و مجنون، فرهاد و شیرین، سبعه سیاره، سد اسکندری یا اسکندرنامه.

خمسةالمتحیرین و آن رساله‌ای است به زبان ترکی جغتائی در شرح حال عبدالرحمان جامی و با در نظر گرفتن یک مقدمه و یک خاتمه و سه مقاله، بدین نام خوانده شده است.

دیوان ترکی غزلیات که شامل چهار دیوان به نامهای: غرائب‌الصغر (یا غرائب‌النوائب)، نوادرالشباب، بدایع الواسط، و فوائدالکبر می‌باشد و آنها را بترتیب در خردسالی و جوانی و سن کمال و سالخوردگی و انزوا نظم کرده است.

دیوان فارسی محتوی شش‌هزار بیت

سراج‌المسلمین

عروض ترکی

مثنوی لسان‌الطیر

مجالس النفائس که تذکره‌ای است به ترکی در شرح حال قریب به سیصد و پنجاه تن از بزرگان و شعرای معاصر خود و دو ترجمه آن در تهران به چاپ رسیده است.

محاکمةاللغتین در مقایسه دو زبان ترکی و فارسی

محبوب‌القلوب

مفردات در معما

منشآت ترکی

منشآت فارسی

نسائم المحبة که ترجمه ترکی نفحات الانس جامی است.

نظم‌الجواهر

حالات پهلوان اسد

حالات سید حسن اردشیر

مفردات در فن معما

قصه شیخ صنعان

مناجات نامه

میزان الاوزان

مکارم اخلاق

Ramazan Rafee

قایناق : ویکی پدیا