زبان و ادبیات ترکان خراسان

اولچولر:

 اولچولر( OlÇülər ): اندازه گیری ها

اوزونلوق، بوی {uzunluq-boy} : طول -دراز

ائن ( En ) = عرض

حوندورلوک ( hündürlük ) = ارتفاع

آرا  ( Ara ) = مسافت، فاصله

یاریم باتمان ( Yarim batman) = نیم من

بئش آغاج ( beş ağac ) = 30 کیلومتر (هر آغاج 6 کیلومتر)

بیر گیروانکا (Bir girvanka ) =یک لیتر

کسیر(Kəsir ) = کسر

بیر چره ک ( Bir çərək ) = یک چهارم

اون آردیم (On ardim ) = ده قدم

بیر قاریش ( Bir qariş ) = یک وجب

بیر چووال ( Bir çuval ) =  یک گونی

ایکی تلیس ( İki təlis ) = دو گونی

بیر آووجئ ( Bir avuc ) = یک مشت

بیر اتک ( Bir ətək ) = یک دامن

دونیالارجا ( Dünyalarca ) = به اندازه دنیا

یئترینجه ( Yetərincə ) = به اندازه کافی

یوزلرجه ( Yüzlərcə ) = صدها

سایسیز ( Saysiz ) = بی شمار

قالیق ( Qaliq ) = باقیمانده

بیر-بیر(Bir-bir) =یکی یکی

ساحه (  ( Sahə=مساحت

قیرام ) ( Qiram =گرم

آغاج ( Ağac ) = شش کیلومتر

قاریش ( Qariş ) = وجب

ایاق: پا (واحد اندازه گیری طول و عرض قالی و فرش در قدیم)

دگر، ده یر = ارزش، قسمت

پای = قسمت غذا

پای: سهم(عربی)!

چکی = وزن

اؤلچو = اندازه

اؤلچمک = اندازه گرفتن

باتمان (چکی ده) = (در وزن) در تبریز 5 کیلو در شهر های مختلف متفاوت مثلا مرند 10 کیلو

باتمان (اؤلچوده) = (در اندازه) در تبریز 157.5 متر

پونزا = 250گرم

لای = یک دور کامل در فرش بافتن

جوتلوق = به اندازه شخم زدن دو گاو در یک روز

یوک= به اندازه باری که یک انسان بتواند بردارد

دگیرمان = آبی که بتواند یک آسیاب را بگرداند (باغداری)

سورو: گله

بؤلوک = یک قسمت (مالدارلیقدا سورودن آیریلان لار) اورنک :بیر بولوک قوزو

بؤلوک: قسمت (عربی) (در انگلیسی تبدیل به "بلوک" شده است)

آدام: نفر(واحد شمارش انسان و شتر)

گیروَنکه= 400گرم

کؤووز= ایکی چاناق

گیری= ایگیرمی چاناق

واحدهای اندازه‌گیری ترکی در قدیم :

واحد طول :

آرشین= 115 سانتی متر/ یاریم آرشین= 57.5 سانتی متر/ چیرک = 29 سانتی متر / سییه = 14.5 سانتی متر/  پونزا= 7.2 سانتی متر.

واحدهای اندازه گیری طول مسافت در مقیاس بزرگتر آغاج بوده است آغاج = 6 کیلو متر, منزل= 6 آغاج .

حد فاصل هر آغاج قهوه خانه‌ای جهت استراحت وجود داشت معمولا یک فرد معمولی روزانه دو آغاج راه می‌رفت یک مسافر تنبل یک آغاج راه می‌رفت و آدم های خیلی تنبل طوری مسافرت می‌کردند که اگر مسافت 10 روز را جمع می‌کردی از 9 آغاج هم کمتر می‌شد. این موضوع برای اینکه میزان تنبلی شخصی را مشخص کنند می‌گفتند فلانی خیلی زرنگ است ماشااله " اؤن گونده دوققوز آغاج یول گئدیر " ( در 10 روز 9 آغاج راه می ‌رود).

ایاق: ایاق بمعنای پا واحد اندازه گیری طول و عرض قالی در قدیم بوده است.

توپ : بمعنای جمع آوری شده واحد اندازه گیری قماش یا  پارچه

 واحدهای پول: 

 قیران = 100 دینار = بیست شاهی

ده شاهی = 50 دینار

چهار شاهی = یک عباسی.

یک منات = 3.5 قیران

یک پنابت = 50 دینار

اؤچ پنابت = 1.5 قیران

قارا پول = سکه کم ارزشتر از برنز و یا روی = پشیز

تومان : «تومان» واحد پولی ۸۰۰ ساله در فرهنگ و ادب و تاریخ ما ترکان نیز همواره به جای عدد ده هزار استفاده شده است. این واحد پولی را بخاطر برابری آن با ۱۰۰۰۰ دینار چنین نامی را نهاده‌اند.

محمودی : « سکه صد دینار » یا‌‌ همان « صنار» را سلطان محمود غزنوی ضرب کرد و بعد‌ها به « محمودی » معروف شد.

شاهی : دینار واحد پول روم و برگرفته از نام امپراتور روم دیناریوس بوده است. همزمان شاهان سامانی ماوراءالنهر سکه‌های نقره‌ای معروف به « شاهی » را ضرب کردند که ارزش آن نصف محمودی بود.

قران : بعداً ۱۰۰۰ دینار را « قران » و ۱۰۰۰۰ دینار را « تومان» گفتند. در اواخر دوره قاجار سکه‌های ۱۰۰۰ و ۲۰۰۰ دیناری ضرب شد که به یک « قران » و « دو قران » یا دوهزار (اصطلاحاً دوزار و دو قرون) معروف شدند.

واحدهای وزن : 

سیر = 80 گرم = 16 مثقال

درم = 10 مثقال = 15.5 دانگ

 یک چتوه‌ر = 22 مثقال

چئت = 11 مثقال.

یک مثقال = 24 نخود = 4.68 گرم

یک نخود = چهار گندم

باتمان = 5 کیلو ( در بازار تبریز 4.440 کیلو گرم و درخراسان 3.330 کیلوگرم ).

یک کیلو= 1000 گرم / نیم کیلو= 500 گرم

یک پونزا = 250 گرم

هفدرم = 125 گرم

تون : تن واحد وزنی برابر 1000 کیلوگرم 

توناج : ظرفیت وزن یک وسیله نقلیه برحسب تن

واحد اندازه گیری محصولات کشاورزی :

درمیان اقوام ترک و کسانی که با ترکها داد و ستد داشته اند باتمان واحد اندازه گیری محصولات کشاورزی " باتمان " بوده است. مقدار باتمان در مناطق مختلف و نیز بر حسب جنسی که توزین می شد متغیر بود. در ترکیه هر باتمان 6 اقه (اقیه ) است که هر اقه 400 درهم یا 1283 گرم و بنابراین هر باتمان معادل 698ر7 کیلوگرم است .

واحد اندازه گیری زمین های کشاورزی :

واحد اندازه گیری زمین های کشاورزی " دنؤم " بوده است و دؤنگ، دؤنگه، دؤنرگه و دؤنوم بمعنای " محل دور زدن " می باشد و برای قطعه زمین بکار می رفته است. یک دنوم به اندازه 900 مترمربع است. هر دنؤم به واحدهای کوچک تر تقسیم می شود . مثل: دؤرد دؤنگه (چهاردانگ) ، آلتی دؤنگه (شش دانگ)، اوچ دؤنگ (سه دانگ).

تاریخ انتشار بار اول 05 /07/ 91

تاریخ ویرایش دوم  30 /10/ 90

تاریخ ویراش سوم : 03/ 11 / 91

تاریخ ویرایش چهارم : 22/ 10/ 92