زبان و ادبیات ترکان خراسان

واژگان ترکی که با " چوپان " آغاز می شوند

بنام خدا

اشاره : چوپان یکی از نقش های مهم در حیات ترکان بوده است. از نظر تاریخی نیز ترکان به دلایل جغرافیایی و اقلیمی از ابتدا به رمه داری و پرورش حیوانات بویژه اسب مشغول بوده و نوعی خاص از این فرهنگ یعنی فرهنگ چوپان سواره را به وجود آورده اند. بسیاری از شخصیت های اساطیری و داستانی ترک در کسوت چوپانی بوده و در این کسوت نیز در داستان ها و تاریخ حضور داشته اند. به عنوان نمونه می توان به شخصیت هایی چون قاراجا چوپان در داستان های دده قورقود و شخصیت هایی چون خان چوبان در ترانه ها و داستان های متأخر ترکی اشاره کرد.

چوپان در حیات ترکان نقش یک محافظ آگاه، نیرومند و دلاور را بازی می کند. آگاهی و هوشیاری او حافظ ایل بوده و آرامش را به دنبال دارد. او همواره مانند مرزبانی است که دور از مجالس عیش و نوش به کار مهم خود می پردازد. مروری بر واژگان زبانی ترکی که با واژه چوپان آغاز می شوند، می تواند شیفتگان را به ابعاد مختلفی از معنای این واژه برساند.

نویسنده : پرویز شاهمرسی

چوْبان - ا.(Çoban) چوپان. شبان. رمه بان. رامیار. مراقب. کسی که چوبدستی بدست دارد. رئیس ولایت (در قدیم). فن پلنگ شکن در کشتی آزاد که کشتی گیر پای خود را از پشت به پای حریف قلاب می کند و او را بر زمین می کوبد.

چوْبان آتا - (Çoban ata) حافظ و نگهبان گله های گوسفند.

چوْبان آرماغانی-(Çoban armağanı) هدیه که ارزش مادی اندکی دارد ولی از صمیم قلب تقدیم شود.

چوْبان آشی - (Çoban aşı) آشی که با شیر پخته می‌شود. نوعی پلو گوشت.

چوْبان آغاجي- (Çoban ağacı) نوعي بازي با چوبدستي.

چوْبان آلدادان- ا.مر.(جان)(Çoban aldadan) شبان فریبک.

چوْبان آلدار - ا.مر.(جان)(Çoban aldar) شبگرد معمولی (پرنده). (Caprimulgus curopaeus) .

چوْبان آلماسی - ا.مر.(گیا)(Çoban alması) میوة شبیه به ذرت در درختی کوتاه قد. ← چوبان اوزومو.

چوْبان اپپگی - ا.مر.(گیا)(Çoban əppəyi) نوعی علف صحرایی خوردنی شبیه به ککلیک اوْتو.

چوْبان اکمگی - ا.مر.(گیا)(Çoban əkməyi) نوعی علف صحرایی ترش مزه و آبدار. تکّة بریده شدة نان.

چوْبان الی یالایان - ا.(جان)(Çoban əli yalayan) سوسمار. 

چوْبان انیگی - ا.(جان)(Çoban əniyi) سوسمار. 

چوْبان اوزومو - ا.مر.(گیا)(Çoban üzümü) گیاهی به بلندی 30 سانتیمتر با گلهای پنبه‌ای. چالی چیچگی، قارا گیلیک و قوش اوزومو نیز‌گویند. (Vaccinium myrtilus)

چوْبان اولدوزو - ا.مر.(Çoban ulduzu) زهره.

چوْبان اوْيونو - ا.مر.(Çoban oyunu) نوعي رقص زنانه. رقصي كه نمايانگر حيات چوپاني باشد.

چوْبان ایسلادان - ا.مر.(Çoban isladan) باران آرام.

چوْبان ایگنه سی - ا.مر.(گیا)(Çoban iynəsi) نوعی گیاهی صحرایی خوشبو. (Gerauium)

چوْبان ایلیگی - ا.مر.(Çoban iliyi) نوعی چوب چنگال دار مخصوص بستن توبرة چوبان به پشتش.

چوْبان بایاتیسی - (Çoban bayatısı) آهنگ مردم آذربایجان.

چوْبان بؤرکو - ا.مر.(Çoban börkü) كوهك، حبابي كه بر اثر باران تند ايجاد شود.

چوْبان بؤرگی - ا.مر.(Çoban börəyi) طعامی از نان آب خورده با فلفل و نمک و روغن.

چوْبان بوْزارتما - ا.مر.(Çoban bozartma) نوعی کباب یا گوشت بریان.

چوْبان بوْیو - ا.(گیا)(Çoban boyu) گیاهی درمانی.

چوْبان بیگی - (Çoban bəyi) سرپرست چوپانها که احشام سلطنتی را چرانند. مالیات و عوارض گوسفندان.

چوْبان پوسکولو - ا.مر.(گیا)(Çoban püskülü) ← تیکانلی دفنه. (Ilex ayuif)

چوْبان تکه سی - ا.مر.(گیا)(Çoban təkəsi) نوعی گیاه صحرایی شبیه به قارچ زمینی با برگهایی رو به بالا.

چوْبان توْپپوزو - ا.مر.(گیا)(Çoban toppuzu) نام گیاه بیابانی و علوفه‎ای و چند ساله.

چوْبان توْخماغی - ا.مر.(گیا)(Çoban toxmağı) نام گیاه بیابانی علوفه‎ای و چند ساله.

چوْبانجا - ص.(Çobanca) ساده. بی ریا.

چوْبانجالیق - ا.(Çobancalıq) محل زندگی چوپان.

چوْبان چانتاسی - ا.مر.(گیا)(Çoban çantası) کیس الراع. چنته چوپان. کیسة کشیش. خاکشیر تلخ. قوش آببایی نیز می‌گویند. (Capsella bursu pastoris.cru)

چوْبان چؤرگی - ا.مر.(Çoban çörəyi) نانی که در ازاء زحمت چوپانان به آنان دهند.

چوْبان چؤکردن - ا.مر.(Çoban çökərdən) باران آرام. نوعی خار بلند. دمیر تیکانی نیز گویند.

چوْبان چولوق - ا.(Çoban çuluq) گاوچران (خطاب تحقیر آمیز). بچه های روستا.

چوْبانچی - ا.(گیا)(Çobançı) چنتة چوپان.

چوْبان چیراسی - ا.مر.(گیا)(Çoban çırası) ← قوش قونماز.

چوْبانچیلیق - ا.(Çobançılıq) چوپانی.

چوْبان دئییشی - ا.(Çoban deyişi) شعر ساده ولی زیبا.

چوْبان داراغی - ا.مر.(گیا)(Çoban darağı) مشیطه. مشط الرأس. خارخاسک. (Dipsəcus. Scəndix)

چوْبان داغارجیغی - ا.مر.(گیا)(Çoban dağarcığı) قدومة کوهی. (Thlapsi)

چوْبان داناسی - ا.(Çoban danası) تگرگ ریز.

چوْبان دگنگی - ا.مر.(گیا)(Çoban dəyənəyi) بطباط. هزاربندک. (Polygomum aviculore) ← چوبان آغاجي.

چوْبان دودوگو - ا.مر.(گیا)(Çoban düdüyü) علف هزار بند. خنجر. برشیان. دارو. هزاربندک. بردوسلام. مزمرالراعی. بارهنگ آبی. قاش واش. ملاقه واش. قاشقک. قاشقک آبی. نوعی گیاه علفی که داخل گلهایش به رنگ قرمز گندمگون است. در جنگلهای سایه‎دار می‎روید. آفشار اوْتو، چتوک اوْتو و میخانه چی اوْتو نیز می‎گویند. (Asarum europaeum)

چوْبان دوزلوغو -(Çoban duzluğu) ← ساری چالی.

چوْبان دؤشگی-(Çoban döşəyi) ←چوبان یاسدیغی.

چوْبان دیلیمی - (Çoban dilimi) ←چوبان اکمگی.

چوْبان رقصی - (Çoban rəqsi) رقصي آذربایجانی.

چوْبان سارقیسی - ا.مر.(Çoban sarqısı) برف درشت.

چوْبان سالاتی - ا.مر.(Çoban salatı) سالادی که از گیاهان تازة تازه درست شود.

چوْبانسالیق - ا.(Çobansalıq) مزد چوپان. محل استراحت چوپان در آغل.

چوْبان سوْزقو - ا.(گیا)(Çoban sozqu) ← قازاوْتو.

چوْبان سوزگه سی - ا.مر.(گیا)(Çoban süzgəsi) ← یوْغورت اوْتو.

چوْبانسیریق - ا.(Çobansırıq) مزد یا شاگردانة چوپان به هنگام فروش یکی از احشام گله.

چوْبان قاچیران - (Çoban qaçıran) گرمای ناگهانی.

چوْبان قارغیسی - (Çoban qarğısı) ← بوخور کولو.

چوْبان قاشیغی - ا.مر.(گیا)(Çoban qaşığı) نوعی گیاه صحرایی شبیه به قاشق.

چوْبان قالخیزان - ا.(گیا)(Çoban qaxızan) نوعی گل خاردار از تیرة گل پیغمبر. (Santoria calcitrapa).

چوْبان قایتار - ا.مر.(Çoban qaytar) مواجب، حقوق و كالايي كه به چوپان مي‌پردازند.

چوْبان قاییشدیرماسی - (Çoban qayışdırması) آتش روشن کردن چوپانان و گرد آمدن دور آن در کوه.

چوْبان قورتاران - ا.(Çoban qurtaran) باران ناگهانی.

چوْبان قوشو-(جان)(Çoban quşu) ← آدام آلدادان.

چوْبان قیلقیدان - ا.مر.(گیا)(Çoban qılqıdan) گل گندم ستاره‎ای. نوعی گیاه علفی خاردار یک یا چند ساله. چوْبان قالدیران نیز گویند(Centaurea calcitrapa) ← دمیر تیکانی.

چوْبان کبابی - ا.مر.(Çoban kababı) نوعی غذای گوشتی شبیه کباب سنگ.

چوْبان کبریتی - ا.مر.(گیا)(Çoban kibriti) بومادران کوهستانی. (Achillea vermicalaris Trin)

چوْبان کشمیشی - ا.(گیا)(Çoban kişmişi) ریش بز. لوبیای دریایی. علی جون. علف شوره. (قاتیرقویروغو).

چوْبان کؤستگی -(گیا)(Çoban köstəyi) ← قارا ماما.

چوْبان گونو - ا.مر.(Çoban günü) ← داغ كؤچدو.

چوْبانلاما - ا.(Çobanlama) پاستورال. ادبیاتی که زندگی صحرا نشینان بویژة چوپانان را بیان می کند. ← چوبان اويونو.

چوْبانلیق - ا.(Çobanlıq) چوپانی. گله‎داری. دستمزد چوپان. سهم شبانی. شانة آهنی مخصوص گوسفندان.

چوْبان مرهمی - ا.مر.(Çoban mərhəmi) مرهمی‌ که از موم و ترپانتین درست می‌شود.

چوْبانی - ا.(Çobanı) آواز چوپانی. رقص چوپانی. نوعی بازی با چوبدستی كه پيش از عيد برگزار شود.

چوْبان یارماسی - ا.(Çoban yarması) تگرگ بهاری.

چوْبان یازیسی - ا.مر.(Çoban yazısı) ادبیات چوپانی.

چوْبان یاسدیغی - ا.مر.(گیا)(Çoban yasdığı) گل که. تاپو. گل میرحسن ها. گل بابونه. بارماق گولو، چوبان دوشگی و چوبان دؤنگی نیز می‌گویند. (Matricaria chamomilla L.).

چوْبان یاللي - ا.مر.(Çoban yallı) نوعي نمايش يا بازي همراه با گفتگو كه با لحني دراماتيك پيش از بهار اجراء شود.

چوْبانیل - ص.(Çobanıl) چوپانی.

چوْبان یوخوسو - ا.(Çoban yuxusu) خواب سبک.

چوْبان یوْلو - ا.مر.(Çoban yolu) راه پر پیچ و خم. هدیه ای که صاحب بزغالة یا برّة نوزاد به چوپان بدهد.