زیارت دبلری
چوْووش شعرلرينين قايناق شخصلري: مهدي سليمخاني40 ياشلي، ليوارجان كنديندن و اسماعيل زندهتبار 68 ياشلي، مكتبخانادا اوخوموش. قارا چيمنه تابع اولان چيني بولاق كندينده دوغولموش. بونلار ايكيسيده چوْووشدورلار
كئچميش زامانلاردا تبريزده، مشهد، كربلا و مكه زيارتينه گئتمك مخصوص بير مراسيم ايله باش توتاردي. زيارت اوچون يولا دوشمهميشدن نئچه آي قاباق، زيارت فيكرينده اولانلار كاروانين آغ ساققالينا اؤز قصدلريني چاتديرارديلار. حركت واختينا ايكي، اوچ گون قالاندا محللهنين چوْووشو[1]، بير آتا مينيب الينده توتدوغو ياشيل بايراغي يئللنديريب خوش آواز ايله زيارت كروانينين نئچه گون سورا يولا دوشمهگيني اوجا سسله خبر وئرييب آد يازديرانلاري حاضيرليق اوچون باشا سالاردي. او بئله دئيردي:
« آي موسلمانلار! آي علي شيعهلري، ايكي گون سورا ( مثلا آغاميز امام رضانين زيارتينه يوخسا كربلا يا مكه زيارتينه) يولا دوشوروك. زيارت قصدي اولانلارين، قوهوم طايفالاري بيلسين، گؤرمهلي ايشلريني گؤرسونلر. اينديدن هاميدان حالالليق آلسينلار، انشاللاه زيارتيز آللاه درگاهيندا قبول اولسون. غريبلر شاهي امام رضا حاجتلريزي يئرينه يئتيرسين
دئمك چوْووش بو ايشي ايله، محلله ده ياشايانلاري زيارت كاروانينين ايكي گون سورا يولا دوشمگيني خبر وئريب ياتانلاري اويالداردي. چوووش، گاهدان دوروب اورك يانديريجي آهنگ ايله سسين اوجالديب، باشقا سؤزلرله خبري محللهده ياياردي. خالق آرا چوووشلار آللاه آدامي و داورانيشلاري ياخشي اولماليدي. اونون خوش سسله شعر اوخوماغي محللهنين دورومونو دَييشيب؛ اوركلره باشقا بير چيرپيني باغيشلاردي. هامي زيارت آرزوسو ايله اوركدن آه چكيب، گؤزلريندن ياش آخيدارديلار. هر كيمسه زيارته گئتمك اوچون بير يول آختاراردي، قاباقدان بئله بير گونه تداروك گؤروب پول قيراغا قويانلار زيارت واختينين گليب چاتماسي اوچون چوخ سئوينرديلر، اوركلرينده مين بير آرزو بسلهييب ايماملاريندان حاجتلرينين آلاجاغينا اينانارديلار. كيمسه زيارته گئتمك اوچون ائويندن بير زاد ساتماق فيكرينه دوشردي. آنجاق زيارت اوچون پول باخيميندان گوجلري اولمايانلار چوخ حسرت ايله بئله دئييرديلر:«گئدنلرين خوش حالينا، آللاه قبول ائلهسين، بيزيم ده آللاهيميز وار بو ياخينلاردا بيز ده گئدريك ...»
بوتون زيارت سفرينه حاضير اولانلار اؤز قوهوم _ قونشولارينا احسان وئريب هاميدان حالالليق آلارديلار. بعضي يئرلرده زيارته يوللاناندا مسافيرلرين قارشيسيندا قوربانليق كسرديلر. ايكي گون سونرا زيارته گئدنلر بير يئره ييغيشيب باشقالاريندان فرقلي اولسونلار دئيه كيشيلرله اوغلانلارين قولونا بير آغ پارچا باغلاييب، قادينلارين چرشابي اوستونه بير آغ دستمال سانجاقلايارديلار. آذربايجانين بعضي يئرلرينده زيارته گئدنلرين بويونلارينا آغ شال سالارديلار. كاسيب، دولتلي فرق ائلهمزدي هامي بو ييغينتيدا اولاردي، زيارته گئدن، گئتمهين محللهنين مچيدينين قاباغيندا توپلاشيب زيارته گئدنلري يولا سالماق اوچون هر كسين ياخين آداملاري دا يانيندا دوراردي. بو زيارت سفري كيمه شادليق گتيريب، كيمينهده گؤزوندن ياش آخيداردي. يئرده قالانلار آغلار گؤزله التماس دعا ائديب، يولا دوشنلر ده دوداقلاريندا گولوش اونلارا جواب وئريب: «محتاج دوعا» دئييرديلر. يئرده قالانلار بئله فيكيرلشرديلر زيارته گئدنلرين گوناهلاري سيلينيب سؤزسوز بهشته گئدجكلر، اونلار دا يوخسول اولدوقلارينا گؤره بئله بير فيضدن دالي قالاجاقلار. آنجاق اؤز اوركلريني خوش ائديب دئيرديلر: «حسرتين ثوابي، عملدن چوخدور.»
هامي گليب مچيد قاباغينا ييغيشاندان سونرا، يولا دوشوب حركت حاليندا چوووش حزين سسي ايله بوشعرلري اوخوياردي:
عشق اليندن ياندي جانيم يا علي سندن مدد
من فقيرم بي نوايم ياعلي سندن مدد
سن منه لطف و كرم ائت درديمه بير چاره قيل
شاه سنسن من گدايم يا علي سندن مدد
احمدي مختار سنسن ساقي كوثر علي
يئددي كشور سروريسن يا علي سندن مدد
كربلا! اي جلوهگاه عشق جانان كربلا
كربلا! سنده ياتان جانلارا قوربان كربلا
سن او يئرسن عالم ايمكاندا حيّ و لميزل
هئچ يئري خلق ائتمهييب اي كربلا سندن گؤزل
سنده بير پرده تجلا ائيلهدي صبح و ازل
تازهدن قانلي شفقدن اولدو پنهان كربلا
عباس نامدار، علمدار كربلا...
)«علمدار كربلا» سؤزونو ائشيدن مشايعتچيلر اؤزلريني حاضيرلاييرديلار گلن مصرعدن سونرا اوجادان صلوات چئويرسينلر(
علمدار حسين، سقّاي كربلا را صلوات
اول به مدينه پيغمبر خدا را صلوات
دوم به نجف شير خدا را صلوات
سوم به كربلا شاه شهيدان را صلوات
***
اي عزيزان گوللر آچدي نوبهار كربلا
كربلا الوان از لالههاي كربلا
كربلا سولطانينين ياسيندا قاره گئيديلر
هر بنفشه گول آچيب ازهار خال كربلا
نازيله قتلگهده ياتيب اكبر جوان
حلقينده زخم خنجر خونخوار كربلا
عليِ اكبر خورشيد مهلقا را صلوات
به پادشاه نجف علي مرتضي(ع) را صلوات!
شهيد زهر جفا حسن مجتبي(ع) را صلوات
غريب شاه خراسان اما رضا(ع) را صلوات
دوشن قولو بدنيندن وفالي عباسين
ابوالفضل باوفا را صلوات
به حق سورهي ياسين و شمس الضُّحي را صلوات.
به حق سورهي طاها والّيل الضُّحي را صلوات
هر بئيتين آخيرينده گلن «صلوات» سؤزو ايله اوردا اولانلار سس _ سسه وئررك صلوات چئويريب ، گؤز ياشلاري آخا _ آخا كوچهنين باشيندا كي خيابانا ساري يولا دوشرديلر. خياباندا ماتورو قاباغيندا اولان آوتوبوسا چاتالي داها آغلاشما سسي اوجالاردي، يولا سالانلار، زيارته گئدنلرله قول _ بويون اولوب گؤزلرينين ياشين آخيداراق بير _ بيريندن آيريلارديلار. كيمسه اؤز نذيريني (پول،، شال و ...) زيارته گئدنه وئريب، ايمامين حرمينين دؤورهسينه دولانديرماسيني (شوْوت ائيلهمهييني) ايستردي..
ماشين يانيندا بير بؤيوك دستمال يا پارچاني يئره آچارديلار هر كيمسه اؤز گوجو قدر او پارچايا پول سالاردي، سونرا پوللاري ييغيب چوووشا وئررديلر.
بير آز هاي _ كؤيدن سونرا، ماشين ايشه دوشوب؛ صلوات سسي اوجالاردي، زيارتچيلرين چوخو دعا ائتمگه باشلاييب، ماشين يولا دوشركن چوخلاري دا الينده اولان كاساداكي سويو ماشينين داليسنجا سپرديلر. ماشين توستوسو يئرده قالانلارين گؤزلرينه دولوب بوغازلاريني آجيشديراردي.
زيارتدن قاييدالي محلله اهلي ايله زيارتچيلرين ياخين، اوزاق اقربالاري ايله تانيشلاري اونلاري قارشيلاماغا گليب، نئچه يئرده اونلارين قارشيسيندا قوربانليق كسرديلر. قوربانليق عموما داوار اولاردي، قوربانليغي كسن اونون باشيني جمدكدن آيريب بير آز فاصله ايله يئره آتاردي، زيارتدن قاييدانلار قوربانليغين جمدكله باشينين آراسيندان سووشارديلار. كيمسهلري اللرينه بير بوش كاسا توتوب قوربانليغين قانيندان گؤتوروب تازا آلديقلاري ماشينلارينين تكرلرينه ياخارديلار. اونلار بئله اينانارديلار بو قان اونلارين ماشينلاريني قادا_ بالادان قوْروياجاق، گاهدان دا بو قان ايله قورخان اوشاقلارين بدنلرينين يئدي بنديني (باش/آلين، ايكي ال، ايكي ديز، ايكي آياق) قانلارديلار.
پئشوازا گلنلر سالام صوات ايله زيارتدن قاييدانلاري ائولرينه آپارارديلار. يولدان يئتيشن گون، ياخين آداملار گئجهني زيارتدن گلهنين ائوينده قاليب ساعاتلار مسافيرين شيرين سؤزلرينه قولاق آسيب مختلف سورغولار سوروشارديلار. سحريسي گون بوتون هم محللهليلرله دوست_ تانيش، اللرينده بير هديه؛ عموماً (كله قند، خورما، پتو و ...) ايله زيارتچينين گؤروشونه گليب، شكر پنير آدلي بير شيريني ايله قوناقلارا قوللوق اولوناردي. هر زيارتچي اؤز قولوندان قوپان قدر قوناق چاغيريب كسديكلري قوربانليغين اتيندن شوربا پيشيريب احسان وئرديلر. بوتون احسانلاردا چوووش شركت ائديب حؤرمتله قارشيلاناردي.
قوناقليقدان بير گون سونرا سووقاتلار آچيليب، زيارتچيلر نظرلرينده اولدوغو كيمسهلرين ائولرينه گئديب، اونلارين زيارته يولا دوشن گوندن قاييدانا قدر چكديكلري كورلوقدان مينتدارليقلاريني بيلديريب بوللو ديل _ آغيزدان سونرا آلديقلاري سووقاتي اونلارا وئررديلر. آرتيرمالييام امام ريضا(ع) زيارتينه گئدنلرين آدلارينين قاباغينا «مَش/ مَشه»، امام حسين(ع) زيارتينه گئدنلره « كلب/ كلبه» و مكه زيارتچيلرينه «حاج» عنوانيني آرتيريلاردي، (اينديسه ده بو آد قويما قالير) اؤرنك اوچون زيارتدن قاباق، احمد يا فاطمه آدلانان شخص زيارتدن سونرا «مش احمد/ كلب احمد/ حاج احمد» و «مشه فاطما/ كلبه فاطما/ حاجي فاطما» آدلاناردي. بو كيمسهلر مستقيم خطاب اولوناندا اصلي آدلاري دئييلمزدن بئله عنوانلارلا سسلهنرديلر: «مَشَدي/ كبلايي/ حاجي». دئمك چوخلاري بئله عنوانلارلا آدلانماقلارينا اؤيونرك باشقالارينا فخر ساتارديلار
توپلايان: احد فرهمندي
قايناق: ائل بيليمي درگيسي 25. سايي
..........
1-چوْووش : (چوْووشچو) زيارته گئدنلري يولا سالان آندا خوش سسله شعر اوخويان شخصه دئييلن آد


1) من اسماعیل سالاریان صاحب این وبلاگ 7 کتاب چاپ شده ام 1-تمثیل و مثل 2- ناغیلار بوقچاسی 3- مثنوی یوسف و زلیخا به ترکی خراسانی 4- نگاهی به ادبیات ترکان خراسان 5- نگاهی به فرهنگ ترکان خراسان هست 6 -ترکی خراسان و قواعد آن و چند کتاب در زمینه زبان، ادبیات و فرهنگ ترکان خراسان آماده نموده ام که هنوز چاپ و نشر نشده اند.