ریشه زبان تورکی خلجی

در زمینه ریشه شناسی زبان ترکی خلجی مینورسکی اولین محققی بود که درسال 1940 میلادی، زبان خلج هارامورد مطالعه و کنکاش قرارداد. پس ازوی یک محقق ایرانی به نام دکتر محمد مقدم مطالعه مفیدی پیرامون این زبان به عمل آورد؛ آنگاه پرفسور گرهارد دوفر استاد (دانشگاه گوتینگن)، محقق و تورکولوژ شهیر آلمانی در سال 1968 میلادی با مساعدت شادروان مرحوم عرب گل شاعر گمنام خلج، تحقیقات بسیار ارزنده ای را در این زمینه به عمل آورده اند. گرهارد دوفرنخستین کسی است که زبان خلجی رابه عنوان زبان ترکی به جهانیان معرفی  می کند.

 

مشخصات و ویژگی های زبان خلجی : محققین و زبان شناسان شرقی و غربی ازجمله گرهارد دوفر و دکترهیئت براین عقیده اندکه زبان ترکی خلجی قدیمی ترین زبان و لهجه ترکی است. و درآن ویژگی های زیر دیده می شود:

 1- « ه » اول کلمات از دوران ترکی مادر(قبل از ترکی قدیم قرون7- 6م) به طور سیستماتیک باقی مانده و درصورتی که سایرلهجه‌های ترکی : آذربایجانی، قوموق، اوزبکی، اویغورجدید و قاراقالپاق، به طور نادر دیده‌ می‌شود. مثلاً هاز/haz  (آز=کم)، هاقاچ / haqaç ( آقاج= درخت)، هوزوم/ huzum (اوزوم = انگور)، هئو / həv (اِئو=خانه)، هوچاق/ huçağ (اوجاق)، هتک/ hətək (اتک= دامن). به نظر پروفسورگرهارد دوفرGerhard Doer Fer )) مهمترین ویژگی زبان ترک خلجی در آن است که بسیاری از ویژگی‌های ترکی باستان را درآواها حفظ کرده است. به عنوان‌ مثال حرف [ه ] از دوران پروتو تورک باقی مانده و قبلاً هم [پ] بوده است. بنابراین ترکی‌خلج از ترکی قدیم یعنی زبان گوگ تورک‌ها که در کتیبه‌ی‌ اورخون باقی مانده است قدیمی تر است.

2- صدای [د] مانند ترکی قدیم در ترکی خلج هم باقی مانده و به‌‌‌‍‍‍ [ی] تبدیل نشده است. مثلاً هاداق/ hadağ  (ایاق = پا)، بودا /  buda (بویا=رنگ)، بؤد/ büd (بوی= قد)، اودانماق/  udanmağ ( اویانماق= بیدار- شدن)، اودوماق / udumağ (اویوماق = خوابیدن)، هادوری /hadure  ( آیری=جدا)، قادون/ qadun (قایین=برادرزن و شوهر). لذا این صدا در زبان‌های زنده‌ی ترکی فقط درترکی تووا (جنوب سیبری)باقی مانده است.

3- حرف[ک] دراول کلمات مانندترکی قدیم به جای (گ) حرف (ک) موجود است. مثلاً کؤن /کین kün (گون=آفتاب، روز) ،کئچه/ keçə (گئچه=شب) ، کؤرمک/kürmək  (گؤرمک = دیدن)،کؤز/ کئزküz (گوز= چشم).

4- حرف [ی] در اول کلمات اکثراً باقی مانده است. مثلاً ییل/ yil (ایل= سال)، یپلیک/ yiplik (ایپلیک= طناب).

 5- در زبان خلجی در اول کلمات برخلاف لهجه‌های ترکی غربی به جای [د] حرف [ت] موجود است. مانند، تیل/til  (دیل = زبان)، تیش/ tiş (دیش = دندان) تؤش/ tüş (دوش = سینه)، تیرناق/tirnağ  ( دیرناق = ناخن)، تیز/tiz ( دیز= زانو)، تورت / türt (دورت = چهار).

6- در زبان خلجی در بسیاری کلمات، حروف[ق] و [گ] ترکی قدیم باقی‌مانده است. مانند، سیچقان/ siçqan (سیچان = موش)، تاووشقان / تؤوشقان tuvoşqan = tavuşqan (دوشان= خرگوش)، یونگ/ yung (یون = پشم)، قیصقه /  ğisğə (قیصا = کوتاه)، کورگئگ / kürgəg (کوره ک = پارو ).

7- در ترکی خلجی در وسط کلمات نیزحرف[ غ] اغلب اوقات به شکل [ق] و هرگاه قبل ازحرف صدادار  A(الفبای پیشنهادی نگارنده) قرار بکیرد، معمولاًبه صورت[ ق] کشیده [تلفظ می شود.  مانند : قار / qar (قار = برف) بوقاز/ buqaz (بوغاز = کلو) تاق/ tağ (داغ = کوه)، قارقه qarğe (قمیش = نی)، یوقار yuqar ( یوخاری = بالا).

8- در آخر کلمات اکثراً، کسره و فتحه باقی مانده و تبدیل به (ایی /i ) نشده است. مثلاً تیشهtişe  / (دیشی= مونث)، تر/ِ təre (دری = پوست) آلتا / alta (آلتی = شش).

9- کلماتی که در ترکی‌آذربایجانی به [خ]ختم می‌شوند، در زبان خلجی‌به [ق] ختم می‌گردند. مثال توق/ toğ(توخ = سیر)، قولاق/ qulağ( قولاخ =  گوش)، بارماق / barmağ (بارماخ = انگشت)، تورپاق/ türpağ (تورباخ = خاک) ، اوزاق uzağ (اوزاخ = دور).

10- در ترکی خلجی بجای دگیل= نه،مانند ترکی قدیم آرگوُ ازکلمه‌ی داغ/ dağ استفاده می شود.

11- در ترکی خلجی پسوند مفعول عنه (از) مانند ترکی قدیم (دا) یا ( ده) می باشد در حالیکه در ترکی جدید امروزی، (دان) و (دن) است. مثال : بیزاوبؤزسودا ایچتیک. (ما ازآن آب خنک میل کردیم). نئرده کئلی یورین؟ (ازکجامی آیی؟).

12- سیستم سه گانه صائت ها (کوتاه، بلند، دیفتونگ) از زمان ترکی مادر باقی مانده است در صورتی که در اغلب لهجه های ترکی صائت ها کوتاه و یا نسبت به سابق کوتاه ترشده اند. مانند : اوون/ uon ( اون- ده)، هئوhəvv  (ائو = خانه) کؤز/küz  (گوز = چشم)، قول / qul (باغول = بازو)، یورقان/yurqan  = لحاف.

13- حرف (نیny) ترکی قدیم که درترکی اوغوز و بسیاری لهجه های دیگر به (ی) تبدیل شده در ترکی خلج مانند ترکی قدیم آرگو به (ن) تبدیل شده است. مانند : کون/ قون ğon = گوسفندکه درترکی قدیم، کونی/ قونی و در ترکی امروزی کویون و درلهجه آذربلیجانی قویون گفته می شود.

پرفسور‌دور‌فر، با مشاهده‌ی پاره‌ای ویژگی‌های مشترک ترکی خلجی و ترکی قدیم آرگوبه این نتیجه رسیده است که خلج‌های مرکز ایران اولاد همان آرگوها هستندکه در زمان محمود کاشغری یعنی100-  900 سال قبل در آسیای‌ میانه بین اسفیجاب (تالاس و بالاساقون) زندگی می کردند و ازترک شدن سغدی‌ها بوجود آمده اند

حاضیرلایان: عمو تقی ساده