زبان و ادبیات ترکان خراسان

(http://www.ensani.ir/fa/content/269082/default.aspx
تصویر از فایل پی.دی.اف با لینگ فوق انتخاب شده است)

بهمن رنجبران :

صید علیخان از تیره خوانین ترک قارشی قوزی و از طایفۀ چاپشلو و از فضلاء و ادباء‌ و از نسّابه‌های معروف خراسان بود. وی مدت‌ها نزد میرزا مهدی گیلانی متخلص به خدیو تلمذ کرد و فنون ادب را از وی آموخت. سپس چندین سال نایب الحکومه لطف‌آباد درگز شد و بواسطه نظم و امنیتی که در آن ناحیه بوجود آورد، از طرف حکومت خراسان مفتخر به دریافت یک ثوب لباده ترمه گردید. او در طی سال های 1325 - 1328 قمری حکمران درگز شد و بعدها به دلایلی از حکومت کناره‌گیری و به پسرش مسعود خان تفویض گردید

 

از شاگردان خان مزبور عبدالجواد معروف به ادیب نیشابوری بوده و تا زمانی که صید علی‌خان زنده بود نامبرده فوق‌العاده مورد تکریم و احترام ادیب می‌بود. وی از معاصران ملک‌الشعراء بهار، صدرالاطباء و سلطان‌ العلماء بوده است و تنها کسی است که به‌ وسیلۀ ادیب نیشابوری سبک فصحای قدیم را احیا نمود و از این بحث از شخصیت‌های بزرگ ادب معاصر ایران است.

 

صید علی خان درگزی( 1336-1272 هـ.ق.)

صید علیخان درگزی از خوانین‌ دانشمند درگز، پسر سلیمان خان چاپشلو، از تیره قارشی قوزی و از خاندان دیرین حکمرانان چند صدساله درگز می‌باشد. صید علیخان در درگز به دنیا آمد و تحصیلات‌ مقدماتی را در مکتب‌ خانه‌های درگز، و تحصیلات ادبی خود را نزد استاد میرزا مهدی خدیو گیلانی به پایان رساند. سپس چندین سال‌ نایب الحکومه لطف‌آباد درگز شد. او در طی سال های 1325-1328 ق حکمران درگز بود و پس از آن ،حکومت درگز به پسرش مسعود خان واگذار گردید. در سال 1336 ه. ق . این پسر و پدر به تحریک عبد المجید خان قره‌باغی‌ (مترجم کنسول روس) به دست مخالفان محلی کشته می‌شوند.

صید علیخان در مشهد به انجمن ادبی خراسان راه یافت و با تعدادی از فضائل ادبی همنشین و همدم بود. او در نقد الشعرا و انساب ‌شناسی سرآمد روزگار خود بود، همچنین شاگردانی چون : ادیب نیشابوری و ملک الشعرای بهار از خوان فضائل خان خوشه چیدند که هریک از مفاخر ایران محسوب می‌شوند. گویا صید علیخان دیوانی هم داشته که فقط چند شعر از آن باقی‌مانده و مابقی در جریان کشته شدنش در سال 1336 قمری و غارت منزلش از بین رفته است .

 

صید علیخان حافظه‌ای قوی داشت به‌ طوریکه چند هزار بیت اشعار فارسی و عربی و ترکی در حفظ داشت و بهتر از هر کس به‌ سبک خراسانی آشنا بود.

 

پدر وی « سلیمان خان » هفت پسر داشت‌، بزرگشان اللهیار خان و بعد سعادتقلی خان، محمد علی خان (منصور الملک) و سپس صید علیخان، قره خان، صاری خان‌ و علی بار خان بودند. نیای بزررگ این خاندان ( بابا خان بیگ چاپشلو ) سردار دلاور نادر شاه بود که در نبرد بزرگ ترکستان کشته شد و بهبود خان‌ چاپشلو نیز همانند باباخان در کشور گشائی نادر شاه و در اکثر جنگ های نادر در التزام او بوده و با وی همکاری داشته است .

صيد علی خان در تعريف درگز چنین گفته است :

موطن انوری ومولد نادرشاهی

درگزدان كه چنو درهمه ايران نبود.

شهرهای كهنش گرچه كنون ويرانست

از فلك ناحيتی نيست كه ويران نبود .

سنگ امروز بر آثار همه گريا نست

وای بر سنگدلی كا ينجا گريان نبود .

 

صید علیخان از نگاه شاگردش ملک الشعراء بهار

پس از آنکه صید علیخان به مشهد عزیمت کردند با ملک الشعراء؛ آشنایی پیدا کرده، خود ملک در کتاب هایش از صید علیخان بعنوان‌ استادش یاد کرده، و مکتب ادبی او را ستوده است. او در کتاب تاریخ‌ مختصر احزاب سیاسی می‌نویسد:

 

صید علیخان، استاد من، که از ادبا و فارسی‌دانان مشهور عصر خود بود، آخرین مرد بزرگ آن خاندان، به دست کسان خود به تحریک عبد الحمید خان نامی با پسرش بقتل‌ رسید.

 

شاهزاده نیری نیز می‌گوید:

بکرات ملک الشعراء (بهار) شعری که‌ می‌ گفت به صید علیخان عرضه می‌داشت و مشار الیه شعر ملک را حک‌ و اصلاح می‌کرد و در مقدمه دیوان ملک این موضوع ذکر شده، در مقدمه کتاب سبک‌ شناسی مرحوم بهار مرقوم داشته است که من سبک‌ خراسانی را در خدمت پدرم مرحوم صبوری و مرحوم ادیب نیشابوری‌ و مرحوم صید علیخان درگزی آموختم.

 

ملک الشعراء در دوره حکمرانی مسعود خان در سال 1290 برای شرکت در جشن عروسی مسعود خان (فرزند صید علیخان) (سال 1290 شمسی که عروسی مسعود خان است) مسافرتی به درگز می‌نماید و مورد پذیرایی مسعود خان قرار می‌گیرد، به‌ سبب ارادتی که به صید علیخان، استاد خود داشته، و کفایتی که از ناحیه‌ پسر استاد آشکار می‌بیند، در بازگشت به مشهد، در قصیده‌ای سفرنامه‌ خود را به نظم در آورده و استاد خود صید علیخان را ستوده است، قسمتی از سفرنامه چنین است :

 

ز میران و مهان چون او ندیدم‌ بسی بنشسته‌ام با میر و مهتر

میهن مرزی ز داد آباد و در وی ‌ خجسته مرزبانی دادگستر

دلش چون سینه دریا گشاده‌ ز دانش اندر و بسیار گوهر

مرا استاد شعر پارسی اوست‌ بنام ایزد، زهی استاد و سرور

امیر نامور « مسعود بن صید » که دارد از پدر دیدار و گوهر

زهی پیری که دارد این‌چنین پور فرخ چرخی‌کش است این‌گونه اختر

دره‌گز کز نهیب ظلم شد زار در او کار کشاورز و کدیور

کنون گر خطّه‌ای‌ آباد خواهی‌ بیا در این ولایت نیک بنگر

که از تدبیر پور اوستادم‌ به ببینی اندر او نعمای اوفر

از صيد علی خان، كمتر نوشته يا شعری باقی مانده است، تنها دست خطی كه از او باقی مانده ، نامه ای است كه وی در همان سال هايی كه حكومت درگز را به عهده داشت، در سال 1324 ه. ق، به شيخ مهدی كشاورز به مشهد نوشته و اصل آن در كتاب (خورشيد درخشيد) سيد علی آذری به چاپ رسيده است ، اين سند منحصر بفرد باقيمانده از اين سخن دان و سخنور درگز می باشد .

انشاء نامه، مقام ادبی صيد علی خان درگزی را می رساند متن نامه چنين است :

متن سند :

قبله گاها، بحق حق اوليای حق قسم است، كه از زيارت دستخط مبارك جناب مستطاب عالي، و دستخط مبارك بندگان قبله الانام و حجه الاسلام آقای شريعتمدار آقای حاج ميرزا ابوالقاسم دامت بركاته چشمم روشن شد، و شكر حضرت پروردگار را بجای آوردم كه اين عبد ذليل را قابل اين فيض عظمی و عطيه كبری فرمود .

 

با وجود قيل و قال حكومتی كه كمتر از قیل و قال مدرسه نيست و دل شخص عارف را می گيرد، چنانچه همه شكايت كرده اند خصوص حافظ شيرازی، كه گفته، دلم گرفت يك چند نيز خدمت بزرگان مكان ديگر بايد كرد، هر وقت شبی يا روزی ساعتی فرصت و فراغت روزی شود، مصاحب و همزبان ذوقی درين ملك مثل عنقا و كيميا و وفا ناياب بلكه اسم بی مسمی است، لهذا عمر گرامی هپا و هدر می شود. به بطالت می گذرد، از كتاب و كاغذ هم بهره نيست كه برای كنج تنهايی خوبند.

اگر جناب مستطاب عالی امساله حج را بدل بعمره مفرده، يعنی نيشابور را مبدل به درجز فرمايند، بنده ای آزاد می سازی، غلامی ميخری، و اگر فرض محال آقای حجه الاسلام مدظعه العالی نيت مبارك را ارشاد و راهنمايی و تقويت امور شرعيه مسلمين عوام در جز فرموده مثل نعمت غير مترقبه و دولت ناگاه ميل سفراين خرابه سرحد بفرمايند، كه شهد الله از محسنات اين عنايت و امتنان اين عبد و ساير مسلمين قلم و زبان عاجز خواهد بود. كه خيمه سلطنت آنگاه رضای درويش، در آن قيل و قال ها هم چندان سودی است، هرچند نيز سياحت و تماشا لازم است .

 

جناب ناصر الشريعه حفظه الله شما هم مرحمت فرموده رقعه كه نوشته بود خط آقای امير خان خودمان بود شناختم، يعنی از بسياری القاب شبه داشتم آخر به سليقه درست كردم، محبت ايشان و اردات بنده حالائی نيست كه از جواب پاكت اندكی دير شد، موجب قهر و طرح گردد، باقی عمر ايستاده ام بغرامت، هر چه بفرمايند اطاعت دارم.

 

اميدوارم كه جناب مستطاب عالی هر شبه چاكر را ياد فرموده به نوشتجات مرحمت آيات شادم فرمائيد، و آقای شريعتمدار دام ظله العالی را بيشتر از اين ها بسر التفات آوريد. تا حضرت حق بچاكر حق توفيق خدمت گذاری وجان نثاری بيش از اين ها عنايت فرمايد، و در سايه مبارك مثل ساير ملازمان غنوده و آسوده باشم، و هميشه بچاكری و ملازمت آن وجود مسعود مبارك افتخار داشته باشم، دنبال آن مرحمت و اين بندگی و چاكری با خير و سعادت كوتاه نگردد، شايد از بركت نعمت وجود مبارك ايشان باقی عمر را از سعيد العواقب ها بشمارآيم، فی الواقع اين موهبت عظمی بسته به همت بلند جناب مستطاب عالی است، هرگز هم نرسم بميوه درخت بلند، كه نيائی بدست كوتاهم، دست ما كوتاه و خرما برنخيل، اين سعادت را بخود گمان نمی برم كه مگر پيش نهد لطف شما گامی چند، اميدوارم سايه بلند و مبارك بندگان حضرت حجه الاسلام مدظله بر مفارق مسلمين خاصه اين عبد ذليل دير پايد، و حضرت حق وجود مسعود جناب مستطاب عالی را هم سلامت بدارد، ايام شوكت و عزت و صحت مستدام باد، ابرب العباد. صيد علی درجزی .

 

بنای مقبره صید علیخان درگزی:

مقبره صید علیخان درگزی، امروزه در میان قبرستانی متروکه در حاشیه خیابان رضوان درگز قرار گرفته است. این بنای آجری با طرح و نقشه ای مربع شکل که ورودی آن در ضلع شمالی بنا واقع شده دارای ایوان های طرفین ورودی، دو ایوانچه کوچک دو طبقه می باشد که پس از این فضا، اتاقی چهار گوش با سقفی گنبدی قرار دارد احتمالاً این آرامگاه دارای طبقه فوقانی بوده که به تدریج تخریب و از بین رفته است.

 

مقبره صیدعلیخان خود حکایتی دارد. این مقبره توسط چه کسی ساخته می شود و در مدتی کوتاه درب و پنجره اش کنده می شود . پس از آن تبدیل به محل رفع بیکاری عده ای لات و قمارباز می شود و بد تر از آن این مقبره، بی یال و دم و اشکم شده و بصورت تصویر مشاهده در می آید خود حکایتی دارد، ببینید در مدت زمانی کم مقبره به چه صورت در آمده است جای سوال و تعجب و تامل دارد .

 چرا شرحی که از مقبره صیدعلیخان داده شده با تصویری که دیده می شود مطابقت ندارد و چرا و در چه زمانی اطاق هایی از مقبره را خراب تا بصورت تصویر در آمده و برای اینکه کلا خراب نشود، اطاقکی بد ریخت در کنار آن بصورت اتکا ساخته، شاید سر پوشی به کارهای پیش از خود و سلیقه ای باشد..

تصویر بنای مقبره صید علیخان درگزی مربوط به دوره قاجار است و در درگز، خیابان رضوان، داخل قبرستان متروکه شهر واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۴ فروردین ۱۳۸۲ با شمارهٔ ثبت ۸۲۶۶ به‌ عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است(تصویر از ویکی پیدیا)