بهمن رنچبران :

واژه آقا : آغا : (ترکی، اسم ) بزرگ تر، از ریشه مغولی aqa (برادر بزرگ تر). آقا، واژه‎ای ترکی ـ  مغولی که پس از حمله مغول به زبان فارسی راه یافته و به تدریج بر رواج و دامنه آن افزوده شده است. واژه آقا را در ترکی شرقی به برادر بزرگ‎تر می‎گویند و این در برابر « اینی » است که به برادر کوچک‎تر گفته می‎شود (سلیمان افندی، 1/ 4). در زبان یاکوتی (قومی ترک زبان در جنوب سیبری) «آگا» به معنی پدر است. آقا در ترکیِ قویبال قَرَه غَسی پدربزرگ و عمّ  است. در تواریخ دوره مغول این کلمه غالباً به معنی برادر بزرگ آمده است (جوینی، 1/220، حاشیه مصحح؛ شریک امین، ذیل   آقا، «آقا و اینی»)، ولی گاهی نیز توّسعاً عنوانی است مانند «اجه» (ریش سفید و بزرگ قوم) به معنی بزرگ و سرور که برای احترام بعد از نام اشخاص می‎آمده است.

آقا به معنی ، خواجه . کیا. مهتر. سراکار. سرکار. بزرگ . سَر. سَرور. میر. میره . خداوند. خداوندگار. سیّد. مولی . صاحب . و در صدر یا ذیل نامهای خاص ، کلمه ٔ تعظیم است . «آقا» خواه در اول اسم و خواه در آخر آن باشد، برای تعظیم و تجلیل است و بعضی از مؤلّفان فرهنگها (از قبیل بهارعجم و آنندراج) نوشته‎اند که کلمه آقا، قبل از اسم «افادة تجلیل »و پس از آن«افادة تحقیر» میباشد.

از عصر صفویّه به بعد، ترک زبانان ایرانی «آقا » را معمولاً پیش از نام اشخاص و فارسی زبانان بعد از آن می‎آوردند. ترکان عثمانی «آقا» را به معنی افندی، رئیسِ گماشتگان، برادر بزرگتر و فرمانده نظامی به کار می‎بردند. همچنین افراد خاندان شاهی را «آقا» لقب می‎دادند و قصد همه تجلیل و تعظیم شخص بوده است. (سمیعی، 645).

«آقا» در نامهای روحانیون: «آقا» در بزرگداشت روحانیون نیز به کار رفته است، اما این قول که از زمان صفوّیه به بعد هر سیّدی را که که عمامه سیاه بر سر می‎گذاشته و روحانی شمرده می‎شده، «آقا» می‎گفته‎اند درست نیست. در نیمه اول عهد صفویه یعنی از آغاز تاز مان شاه‎عباس اول ،کسی از سادات (علویان) را که روحانی (عالم یا عارف اسلامی) باشد، «آقا» نمی‎گفتند، بلکه علما و عرفا را هریک به مناسبتی با کلمات تجلیلی : شاه، سید، میر، شیخ، مولی، ملّا، آخوند، میرزا و مانند آن یاد می‎کرده‎اند و ظاهراً اول کسی از علمای مشهور ایران که به «آقا» شهرت یافته است، آقاحسین خوانساری (1016-1098ق) است که سیّد (علوی) نبوده است (سمیعی  644). در همین دوره و پس از آن «آقا» به افراد غیرروحانی نیز گفته میشده‎. به گفته معلم حبیب آبادی، کاربُرد این کلمه پیش از نامهای عالمان شیعه در کشور ایران از قرن 11ق آغاز شده است چنانکه حسین خوانساری و فرزندانش جمال و رضی با عنوان«آقا» در ابتدای نامشان شهرت یافته‎اند. سپس این امر شایع شده تا به آقامحمدباقر هزار جریبی و آقامحمدباقر بهبهانی و دیگران رسیده است. در زمان ما این کاربرد عمومیت یافته و حتی قائم مقامِ عنوان «سیّد» نیز شده است، اما معمولاً در اسماءِ ساداتْ پیش و در غیر آنان در آخر اسم آورده می‎شود (معلم حبیب آبادی، 30).