ضرب المثل های ترکی استان خراسان
ضرب المثل های ترکی استان خراسان
توضیح: آقای محمد عرب خدری ازمحققین و شاعران ترک شهر درگزدراستان خراسان رضوی است. وی ضرب المثل های ترکی خراسان را جمع آوری نموده و درحال آماده سازی برای چاپ می باشد. برای این محقق ارجمند و دیگر ترکی پژوهان خراسان بزرگ آرزوی سلامتی و موفقیت درتحقیقات خود را می نماییم. این ضرب المثل ها بزبان محاوره و گفتاری ترکی خراسانی با گویش شرقی (درگز) نگارش یافته اند تا جنبه فولکوریک آنها حفظ شود .
_______________________________________________________
آت آلمَميش آخورِني دؤزَتَدَي.
اسب نخريده آخورش را درست ميكند .
تا كاري نكرده اي در فكر كار پسين مباش .
_______________________________________________________
آتْ بيلَرميدان قَدريني اِشَّگَ ميدان ياراشمَز
مَرد بيلَرمِهمان قَدرِني نامَردَه مهمان ياراشمَز
اسب ميداند قدر ميدان را ميدان زيبنده الاغ نيست
مرد ميداند قدر مهمان را مهمان زيبنده نامرد نيست
ازاين مثل درباره مهمان نوازي استفاده مي شود.
_______________________________________________________
آتدَن دئوشيب اِشَّگَة مينماق.
ازاسب پياده شدن و به الاغ سوارشدن .
ازمقامي بالا به جايگاهي پايين تر نزول كردن .
_______________________________________________________
آتدَن دؤشِب بَن اَصل ونَسب دَن دؤش مَب بَن .
ازاسب افتاده ام ، ازاصل نيفتاده ام .
اطلس اگر خوار شود پاپيچ چاروادارنشود .
اطلس كهنه نه پاتابه کنند.
_______________________________________________________
آت مينَن آتدَن يِخِلَر .
اسب سواراز اسب مي افتد .
احتمال زمين خوردن سواركارهست .
املاي نا نوشته غلط ندارد .
كوزه در راه آب كشي مي شكند .
_______________________________________________________
آتَه تَكين .
مثل پدرمهربان .
_______________________________________________________
آتَه سُفرَه سينين اؤستِندَه اُتِرمَتدي .
سرسفره پدرش ننشسته .
آدم بي تربيتي است .
ادب ندارد .
_______________________________________________________
آتَه سين نَن بير تؤك بَدَنيندَه يوخدي .
يك مو از پدرش در بدنش نيست .
پدرش آدم با غيرتي بود ولي فرزند نه .
_______________________________________________________
آتَه سينين باشينين قِمَّتِنَه دِيدي .
به نرخ سر پدرش مي گويد .
بي نهايت گران فروش است .
_______________________________________________________
آتَه گورَن اوغول ميدان آچَر ، نَنَه گورَن قيز سُفرَه .
پسري كه پدر ديده باشد در ميدان جنگ از خود رشادت به خرج مي دهد ودختري كه مادر ديده باشد كدبانوي خوبي خواهد شد .
_______________________________________________________
آتَه مينَن آتَه سينِه تاني مِيدي.
كسي كه سوار اسب شده پدرش را نمي شناسد .
غرور خاصي دارد .
سواره از پياده خبر ندارد .
_______________________________________________________
آتَه نَنَه نين نَفَسِ چاقانين نَفَسينَه بَنددي .
نفس پدر ومادر به نفس فرزند بسته است .
_______________________________________________________
آتَه نين چؤرَگينِه حَرام اِتماق
نان پدر را حرام كردن .
به كسي گفته مي شود كه در انجام كار هاتوانائي لازم را ندارد
_______________________________________________________
آتَه نين چورَگينِه حلال اِتماق .
نان پدر را حلال كردن .
به كسي گفته مي شود كه در انجام كار ها توانايي دارد .
_______________________________________________________
آتي آتين يانيندَه باغلاسَن رنگ لَري بير اُلمَسَه خوي لَري بير اُلَر.
اسب را پيش اسب ببندي اگر رنگ هايشان يكي نشود خوي وعاداتشان يكي خواهد شد .
اسب تازي گرببندي در طويله پيش خر ، رنگشان همگون نگردد طبعشان همگون شود _____________________________________________
آتِني چاپِرتدي .
اسبش را تازاند .
از موقعيتي كه داشت حداكثر استفاده را كرد .
_____________________________________________
آتِيِه چاپِرت .
اسبت را بتازان .
حال كه ميدان دست تو است هر كار ميتواني بكن .
_____________________________________________
آج آدَم داشَم يِيدي .
آدم گرسنه سنگ هم مي خورد .
براي آدم گرسنه نان هم پلو است .
گرسنه را نان تهي كوفته است .
_____________________________________________
آج قارينيم ، دينج قولاقيم .
شكمم خالي و گرسنه ولي فكرم آسوده .
هركه بامش بيش برفش بيشتر .
آسوده منم كه خر ندارم از كاه وجوش خبر ندارم .
_____________________________________________
آج قارينَه اَجّي اَيران .
شكم خالي ودوغ تلخ !
وقتي نياز كسي برآورده مي شود ولي نه بدرستي گفته مي شود
_____________________________________________
آج گَيِرَدي تُخ اُسِّرَدي .
آدم گرسنه آروغ مي زند و آدم سير مي گوزد .
بيان تفاوت افراد سير و گرسنه .
_____________________________________________
آجي يَم خدايِه واردي .
گرسنه هم خدايي دارد .
خداروزي رسان است .
_____________________________________________
آجين ايمانِه يوخدي .
شكم گرسنه ايمان ندارد .
با گرسنگي قوّت پرهيز نماند .
_____________________________________________
آچِق آغِز آج قا لمَز .
روزيِ هر كس مي رسد .
هر آنكس كه دندان دهد نان دهد .
_____________________________________________
آختَرَن تا پَر
جوينده يابنده است .
هر كه جويا شد بيابد عاقبت . (مولوي ) .
_____________________________________________
آخوند باشلَمَميش ......... خانِم باشلَه دي .
هنوز آخوند شروع نكرده ...... خانم شروع كرد .
وصف حال كساني كه هنوز آخوند روضه را شروع نكرده گريه را سر مي دهند .
هنوز مطلبي كاملاًبيان نشده شخصي شروع به اظهار نظر مي كند .
_____________________________________________
آدَم آچيق ئوزَه گَله دي نَه آچيق قاپِيَه .
آدم به روي باز مي آيد نه به درباز .
اگر كسي به خانه كسي مي رود بخاطر چهره خندان و روي گشاده اواست نه بخاطر درب بازش .
_____________________________________________
آدم ايكّي دَفعَه دنيايَه گَلمِيدي .
آدم دو بار به دنيا نمي آيد .
نيابد هيچكس عمر دوباره .
_____________________________________________
آدَم پولي تاپَه دي ، پول آدَمِه تاپمِيدي .
آدم پول را پيدا مي كند نه پول آدم را .
زبهر تو دولت ، نه تو بهر دولت . (عنصري ).
_____________________________________________
آدَم تَكين .
مثل آدم . مودب است .
_____________________________________________
آدَم كه ايكّي دَفعَه ئولمِيدي .
آدم دو بار نمي ميرد .
خوش باش و روزگار را خوش بگذران
_____________________________________________
آدَم كيچيگ ليقدَن بِهوك ا ُلَدي .
انسان از كوچكي بزرگي و فروتني راياد مي گيرد .
براي رسيدن به مدارج بالاتر تحمّل كوچكي كردن و حتي تحقير هم لازم است .
_____________________________________________
آدَم گِدَر آد قا لَر .
انسان مي رود و نامي از او به يادگار مي ما ند .
نام نيكو گر بماند زادمي به كزو ماند سراي زرنگار
_____________________________________________
آدَم گَرَك آغزِنَه گؤرَه لُقمَه گؤتَرسِن .
انسان بايد به اندازه دهانش لقمه بردارد .
بگيرلقمه كه اندازه دهان باشد .
آدم بايد به اندازه دوكش پنبه بردارد .
_____________________________________________
آدميزاد خام سؤت ايچَندي .
آدميزاد شير خام خورده است .
انسان جايز ا لخطاست .
_____________________________________________
آدميزاد قَنَت سيز قوشدي .
آدميزاد مرغ بي بال است . هرلحظه جايي است .
_____________________________________________
آدميزاد گؤل دَن نازِّي، داش دَن بَرْكدي .
آدميزاد از گل نازكتر و از سنگ محكمتر است .
آدم آه است و دم .
_____________________________________________
آدي مَنيم دادي سَنين .
به نام من ولي به كام تو . زحمتش را من بردم و لذتش را تو
_____________________________________________
آدين چِخَنَه گؤزين چيخسِن .
بجاي اين كه اسمت دربيايد و مشهور شوي بهتر است چشمت در بيايد .
در گمنامي بودن بهتر است .
_____________________________________________
آرام آتين يامان تَپِشي واردي .
اسب آرام لگد هاي سختي دارد .
به سكوت من توجه نكن روي ديگر و شلوغي هم دارم .
_____________________________________________
آز اُلسِن ، ناز السِن .
اندك باشد و ناز باشد .
كميت مهم نيست كيفيت مهم است .
_____________________________________________
آز بيلَن آز چَكَر.
كسيكه كم مي داند مشكلات كمتري هم دارد.
آسوده منم كه خرندارم .
هركه بامش بيش برفش بيشتر .
_____________________________________________
آز دانيش ، ناز دانيش .
كم گوي و گزيده گوي چون در .
_____________________________________________
آست و اؤستِيِه گؤرِپ بَن .
زير و رويت را ديده ام .
تو را خوب مي شناسم خودت را تعريف نكن .
_____________________________________________
آسمان نَن بؤرك ياغسَه بيري بيزيم باشِمِزَه دؤشمَز .
اگر از آسمان كلاه ببارد يكي به سر ما نخواهد افتاد .
آدم بد شانسي هستم .
الهي بخت برگردد ازاين طالع كه من دارم .
_____________________________________________
آسمان يِرَه گَلمِيدي .
آسمان به زمين نمي آيد .
اگر اين كاررا براي من انجام دهي كار عظيمي نكرده اي .
_____________________________________________
آسمانين گؤتِن نَن دؤشِپدي .
از كون آسمان افتاده است .
خودرا بزرگتر از آنچه هست مي پندارد .
_____________________________________________
آشّاغَه دَ ا ُتِرمِيدي يوخاري دَ يِرتاپمِيدي .
پايين مجلس نمي نشيند در صدر هم جا پيدا نمي كند .
صدر مجلس جايش نيست .
_____________________________________________
آشپَز كه ايكّي اُلدي آش يا شُر اُلَر يا دؤز سيز .
آشپز كه دو تا شد آش يا شور مي شود يا بي نمك .
_____________________________________________
آش قاپِيَه يولداش .
آش تا دم در همراه است .
آش غذاي سبكي است و زود هضم مي شود .
_____________________________________________
آش قالدي دَلي يَه .
در جاييكه غذا زياد است و آدم پر خور و حريصي ميدان دار شده است و به سرعت مي خورد مي گويند .
_____________________________________________
آشناسیز آشنا چيخدي اُجاقين باشينا .
در كمال نا آشنايي خود را آشنا جا زد و در صدر هم نشست .
كنايه از آدم پررو .
_____________________________________________
آش يِمَه ميش آغزيميز ياندِي .
آش نخورده و دهن سوخته .
كار بدي نكرده ام ولي مجازات شدم .
_____________________________________________
آغ تؤكدَن خجالت چَك .
از موي سفيد خجالت بكش .
حرمت پيران را نگهدار .
_____________________________________________
آغ تؤكِي نَن خجالَت چَك .
از موي سفيدت خجالت بكش .
وقتي فرد مسني كاري كه درشان او نيست انجام مي دهد مي گويند .
_____________________________________________
آغدَن قرَه يَه اَل وور مِيدي .
دست به سياه و سفيد نمي زند .
آدم تنبلي است .
_____________________________________________
آغريقي گِتسين چِشّي گِتمَسين.
دردش برود بادش نرود .
آلت مردي را زنبور گزيده بود ، او از درد فرياد مي كشيد ، زنش ميگفت : دردش برود بادش نرود .
_____________________________________________
آغري مِيَن باشَه دَستمال باغلَه ميدِلَر .
سري را كه درد نمي كند دستمال نمي بندند .
ميفكن بر سر بي درد خود زفت .
درموضوعي كه به تو مربوط نيست دخالت نكن و براي خود درد سر درست نكن .
_____________________________________________
آغِزدَن دؤشدي .
از دهن افتاد . غذا سرد شد .
_____________________________________________
آغِز يانديرَن آشي گؤز تانير .
آشي كه دهان را مي سوزاند چشم تشخيص مي دهد .
مسئله خطرناك قابل تشخيص است .
_____________________________________________
آغزي بي مَزَه .
دها نش بي مزه است .
به زناني كه ويار دارند مي گويند ، و يا زنا ني كه احساس مي كنند حامله شده اند .
_____________________________________________
آغزي سؤتين ايسِّنِه وِرَدي .
دهانش بوي شير مي دهد .
هنوز كم تجربه است .
_____________________________________________
آغزي گؤلماقدَن ييغيشمِيدي
د ها نش از خنده جمع نمي شود .
زياد مي خندد .
_____________________________________________
آغزيندَه سؤز قالمِيدي .
حرف در دهانش نمي ماند .
دهن لق است. راز دار نيست .
_____________________________________________
آ غزي نَن چيخَن يَخَه يِ تؤتَر .
آنچه كه از دهانت خارج مي شود يقه خودت را مي گيرد .
اگر براي ديگران خير بخواهي ، خير به تو ميرسد و اگر شر آرزو كني شر به تو خواهد رسيد .
نفرين كردن به ديگران امر درستي نيست .
_____________________________________________
آغزيني پوخ نَن ايشلَتديلَر .
دهانش را با گُه ساخته اند .
آدم بد دهني است . فحاشي مي كند .
_____________________________________________
آغزي نين سووي ني يؤتَه بيلميدي .
آب دهنش را نمي تواند قورت بدهد .
آدم بي دست و پايي است .
_____________________________________________
آغزِيِه آچَي، اُخِب بَن .
تا دهان باز كني منظورت را فهميده ام .
_____________________________________________
آغزِيِه گؤلماقَه ، گؤتِيِه اُسِّرماقَه آموختَه اِتمَه .
دهنت را به خنده و كونت را به گوزيدن عادت مده .
سعي كن آدم سنگين و با وقاري باشي .
_____________________________________________
آغزي ياريق ايتِه اُخشِيدي .
سگ دهن دريده را مي ماند .
آدم نا سزا گويي است .
_____________________________________________
آغ قويون ، قَرَه قويون ، آلِّمِه هايِردَه قويوم .
گوسفند سفيد ، گوسفند سياه ، پيشاني ام را كجا بگذارم .
نماز را بي توجه و با عجله خواندن .
_____________________________________________
آغ كؤينَك نَن گِدَر ،كَفَن نَن چيخَر .
با پيراهن سفيد مي رود و با كفن خارج مي شود .
به دختران كه به خانه بخت مي روند مي گويند .
_____________________________________________
آغ گؤتَه قَرَه ياماق .
كون سفيد و وصله سياه .
كنايه از وصله ناجور .
در كنار هم بودن دو شخص نا متناسب .
------------------------------------------------------------------
آغ گؤن آغارتَر ، قرَ ه گؤن قَرَل تَر .
روزگار خوب انسان را سر حال مي كند و روزگار سياه انسان را سياه و بيچاره مي كند .
_____________________________________________
آغ گؤنْ قَرَه گوني ياددَنْ چيخَرَر.
روز سفيد روز سياه را از ياد مي برد .
با فرا رسيدن گشايش در كار ها ، غم ها فراموش مي شوند .
_____________________________________________
آغير داشِيِه يونگِل اِتمَه .
سنگ وزينت را سبك مكن .
پا در مياني نكن چون ممكن است به حرف تو گوش ندهند و سنگ روي يخ شوي .
_____________________________________________
آغي قَرَدَن فَرق وِرَدي .
سفيد را از سياه تشخيص مي دهد .
چيزي سرش مي شود .
_____________________________________________
آغي قَرَدَن فَرق وِرمِيدي .
سفيد را از سياه تشخيص نمي دهد.
چيزي نمي فهمد .
_____________________________________________
آغين آدي وار، قَرَه نين دادي .
سفيد اسم دارد، سياه مزه .
حالا كه رسيد به سبزه هرچي بگي مي ارزه .
_____________________________________________
آفتافا گؤتَر ماق .
آفتابه برداشتن .
كنايه از زير قول زدن .
_____________________________________________
آفتافا گؤرمِيَن گؤت قورِل لِيدي .
كوني كه آفتابه نديده قار و قور مي كند .
كنايه از آدم نديد و بديد ، چنين آدمي وقتي به نوايي مي رسد خود را مي بازد .
_____________________________________________
آفتافانين چؤرنَيِن نَن گَلَن تَكين .
مثل آبي كه از لوله آفتابه مي آيد .
مثلا : مثل آبي كه از لوله آفتابه مي آيد خون از رگش بيرون مي زد .
آب چشمه به اندازه آبي بود كه ازلوله آفتابه مي آيد .
_____________________________________________
آلتي گؤني بير دَروازَه دَن كِچَلْلَر ، ايكّي قَيِنْ خاتِني يُو .
شش هوو از يك دروازه عبور مي كنند ، دو جاري نه .
رقابت و چشم و هم چشمي بين جاري ها بيشتر از هوو ها است .
_____________________________________________
آلتي آيليق دوغِلِتدي .
شش ماهه زاييده شده است .
شش ماهه به دنيا آمده است .
آدم عجولي است.
_____________________________________________
آلتي آيلِق سَن ؟
مگر شش ماهه به دنيا آمده اي ؟
چرا در كارها عجله مي كني ؟
_____________________________________________
آلدَه يازيلَن پوزِلمَز .
چيزي كه در تقدير انسان است عوض نمي شود .
_____________________________________________
آلما تَكين اُيناتمَلي .
مانند سيب بازي دادني است .
در مورد دختران نو رسيده استفاده مي شود .
_____________________________________________
آند اُلسِن مكََه يَه ، داغِه گَلِم تَكَه يَه .
قسم به خانه خدا كه ديگر هوس بارداري نكنم .
معمولا زنان در زمان تحمل مشكلات بارداري اين مثل را به زبان مي آورند .
( تكَ يَه گَلماق = بروز ميل جنسي در بز )
_____________________________________________
آيدَن ايلدَن بير بازَر ، اُيَم اؤرَگيم آزَر .
چيزي كه مدت ها در آروزويش بوده اي به دست مي آوري تازه متوجه مي شوي كه چيز جالبي نبوده است ، وخواسته هايت را تامين نمي كند.
_____________________________________________
آيري سينين اَ لِي نَن ايلان تؤتماق .
به دست ديگري مار گرفتن .
_____________________________________________
آيَه دِيدي سَن چيخمَه مَن چيخيب بَن .
به ماه مي گويد تو طلوع نكن من طلوع كرده ام .
به آدم هاي واقعا خوشگل مي گويند .
به طعنه به آدم هاي بد قيافه هم مي گويند .
1) من اسماعیل سالاریان صاحب این وبلاگ 7 کتاب چاپ شده ام 1-تمثیل و مثل 2- ناغیلار بوقچاسی 3- مثنوی یوسف و زلیخا به ترکی خراسانی 4- نگاهی به ادبیات ترکان خراسان 5- نگاهی به فرهنگ ترکان خراسان هست 6 -ترکی خراسان و قواعد آن و چند کتاب در زمینه زبان، ادبیات و فرهنگ ترکان خراسان آماده نموده ام که هنوز چاپ و نشر نشده اند.