تركهای خراساني غالباً درشمال استان خراسان بزرگ ، ناحيه مرزی کشور ترکمنستان و قسمتی از نواحی مرکزی خراسان سكونت دارند. درگذشته اين گروه زباني جزء شاخه تركمني محسوب مي شده است ولي با تحقيقاتي كه در چهل سال اخير(1968- 1973 ميلادی) از سوي گروه ترك شناسي دانشگاه گوتينگن آلمان به سرپرستي پروفسور گرهارد دورفر به عمل آمده است تركي خراساني به عنوان يك لهجه مستقل از شاخه گروه زباني اوغوز پذيرفته شده است. مهمترين مناطق ترك نشين درخراسان عبارتند از: بجنورد، شيروان، فاروج، قوچان، درگز، كلات، اسفراين، سبزوار، نيشابور، سرولايت، جوين، جغتاي، نقاب، ... و تركان مهاجراز نقاط دیگر در مشهد (خراساني، آذربايجانی).

  پروفسور دورفر زبان ترکی از گروه اوغوز را به 4 دسته زيرتقسيم می كند:

 

گروه زباني تركي اوغوز :

اوغوز غربي: 1) تركي استانبولی(عثمانی)2) ترکی آذربایجانی

اوغوز شرقي : 3) ترکمنی  4) ترکی خراسانی

ايشان زبان تركي خراساني را درست به منزله پل و رابطي ميان زبان تركي موجود درتركيه وآذربايجان با تركمني می داند، ولي در مجموع تركي خراساني به تركي آذربايجانی و ترکی تركيه نزديك تر است تا به تركمني؛ به طوري كه تركان خراسان با اندكي دقت مي توانند زبان تركي آذربايجانی و استانبولی را به راحتي آموخته و متوجه شوند .

طبق نظر پروفسور دورفر تركي خراساني به 3 لهجه منطقه اي تقسيم مي شود:

1. لهجه غربي: بجنورد اسفراین و روستاهاي تابع؛ جوين، جغتای، نقاب و...

2. لهجه شرقي : شيروان، فاروج، قوچان، درگز، کلات و روستاهاي تابع و ...

 3. لهجه جنوبي : نيشابور، سرولايت و روستاهاي تابع و ...

با وجود اين تقسيم بندي تفاوت بسياركمي در بين گويش هاي موجود دراين منطقه وجود دارد و از سه گروه مذكور، لهجه شرقي به علت روان و ساده بودن تلفظ لغات و باتوجه به تعداد زياد متكلّمان آن، حالت فراگير دارد.

 در مبحث افعال به زمان هاي مختلف دستوري نيز زبان تركي خراساني به 2 گروه متمايز تقسيم شده است:

1. گروه اول: مخصوص مناطق غربي و جنوبي است ( صرف افعال در اين گروه شبيه تركي آذربایجانی مي‌باشد).

2. گروه دوم : مخصوص مناطق شرقي است ( صرف افعال تا حدودي شبيه ترکی تركمني مي‌باشد).

 

به جهت روشن ترشدن اين مبحث، صرف يك نمونه فعل در زبان تركي خراساني طبق مناطق مذكور و مقايسه آن با تركي آذربايجانی و اختلاف بسيار اندك بين آنها -که بيشتر در نوع تلفظ پسوندهاست- آورده شده است.

صرف فعل ايچمک :  نوشيدن ـ در چند زمان مختلف ـ

ماضي (گذشته)

شيروان، قوچان، درگز... : ايچديم، ايچدين، ايچدي، ايچديك( ايچديق)، ايچديز، ايچديلن

بجنورد : ايچديم، ايچدئنگ، ايچدئ، ايچديئ(گ)، ايچدينگز، ايچديلن 

سبزوار و.... : ايچديم، ايچدئنگ، ايچدي، ايچديگ، ايچدئنگز، ايچديلن

تركي آذربايجانی : ايچديم، ايچدين، ايچدي، ايچديق، ايچديز، ايچديلن

  مضارع (حال)

شيروان، قوچان، درگز... : ايچَمَن، ايچَسَن، ايچَدي، ايچَبيز(ايچَميز)، ايچيسيز، ايچَديلَن

بجنورد : ايچييم، ايچيينگ، ايچيي، ايچييق، ايچيينگز، ايچييلن

سبزوار... : ايچيرم، ايچيرَي، ايچير، ايچيرَگ، ايچيرَيز ، ايچيلَن

تركي آذربايجانی : ايچيرم، ايچيسن، ايچير، ايچييق، ايچَسيز، ايچيرلر

ماضي نقلي

شيروان، قوچان، درگز... : ايچيب بن، ايچيب سن، ايچيد دي، ايچيب بيز، ايچيب سيز، ايچيب ديلن

بجنورد : ايچيد دئرم، ايچيد دئرنگ، ايچيب دي، ايچيد دئري، ايچيد دئرنگز، ايچيد دئلن

سبزوار... : ايچيب ديرمريا، ايچيب ديرنگ، ايچيبدي، ايچيب ديرك، ايچيب ديرنگس، ايچيب ديلن

تركي آذربايجانی : ايچ ميشم، ايچ ميشَين( ايچيب سن)، ايچ ميشدي ( ايچيبدي )، ايچ ميشيق، ايچ ميشَيز( ايچيب سيز) ، ايچ ميش ديلر/ ايچيب ديلر

 نكته 1) باافزودن پسوند منفي «م» بعد ازبن اصلي فعل (ايچ/ İç) كليه افعال مذكور به حالت منفي تبديل مي‌شود.

نكته 2) نمونه هاي بالا فقط جهت آشنايي خوانندگان محترم پيرامون اختلاف بسيار اندك تلفظ افعال در مناطق مختلف ترك زبان آورده شده است که اين اختلا ف هم بيشتر در نوع تلفظ ضماير پسوندي افزوده شده به بن فعل مي‌باشد.

در اين مبحث نمونه هايي از تفاوت ها و ويژگي های لهجه ای تلفظ لغات در زبان ترکی خراسانی با تاكيد بر لهجه غربي در مقايسه با تركي آذربايجاني آورده می‌شود: 

ویژگی های لهجه غربی ترکی خراسانی :

این لهجه بیشتر در شهرستان های بجنورد، سبزوار، جوین، جغتای و روستاهای تابعه در خراسان بزرگ و خلجستان شیراز و روستا های تابعه آن مورد استفاده قرار می گیرد. در این بخش با تاكيد به ویژگی های این لهجه تفاوت تركي خراساني را با ذكر مثال با تركي آذربايجاني مقايسه نموده ايم اميد مورد توجه فرار گيرد.

در لهجه غربی ترکی خراسانی هفت حرف از نه حرف صدا دار زبان ادبی آذربایجانی وجود دارد. در این لهجه حروف صدا دار (اؤ :  ö ), (او : ü ) رقيق شده اند. صدای ( اؤ : ö ) بصورت صدای كسره ( ائـ : e) و صدای ( او : ü) بصورت ( ايـ : i) تلفظ می شود.

1) کاربرد مصوت های بلند همانند ترکی قديم و ترکمنی در مناطقی همچون درگز و بجنورد هنوز باقی مانده است ولی در ديگر مناطق کاربردی ندارد، مثال: بآش : سر / قآن: خون / يآغ : روغن

2) در بعضی از مناطق بخصوص در لهجه غربي «ک» در آخر کلمات به صورت «ی» تلفظ می‌شود، مثال : چؤرَک = چؤرَی : نان / الک = الی  : غربال، الک / کورَک  = کورَی  : کتف / اورَک( ايرَک ) = اورَی( ايرَی) : دل

3) قانون هماهنگی اصوات در بعضی از مناطق ( لهجه جنوبی ) تحت تأثير فارسی، اندكي رو به کاهش است.

4) لغاتی که حرف آخر آنها به «ق- غ» ختم می‌شود بعضاَ به صورت «خ» هم تلفظ می شوند، مثال: قولاق = قولاخ : گوش

5)  نشانه مصدری «ماق» در افعال مصدری دربعضی از مناطق به صورت «ماخ يا ماغ» تلفظ می‌شود، مثال: گتماق = گتماخ : رفتن / آلماق  = آلماخ  : خريدن،گرفتن،کسب کردن

6) حرف «واو» در اول بعضی از کلمات در بيشتر مناطق  تبديل به «ب» شده است، مثال: وئرماق = بئرماق : دادن / وار = بار : هست،وجود دارد

7) علامت جمع «لار/ لر» درهنگام صرف افعال درسوم شخص جمع تبديل به «لان/ لن» شده است : مثال : آلديلار = آلديلان  : خريدند، گرفتند /  ووردولار = ووردولان : زدند / گتديلر  = گتديلن  : رفتند / ووروب دولار = ووروب دولان  : زده اند

8) در بعضی از مناطق «ای» در هجای دوم لغات تبديل به «او» شده است، مثال: آغير = آغور  : سنگين / آچيق  = آچوق  : باز، مفتوح

9) در بعضی از مناطق «او» درهجای دوم کلمات تبديل به «ای» شده است، مثال : سوت = سيت  : شير (نوشيدنی) / گون = گين: 1 روز  2 -خورشيد، آفتاب / کول  = کيل : خاکستر

10) در بعضی از مناطق هجای «او» اول کلمات تبديل به «ای» شده است، مثال:يومورتا = ييميرتا : تخم مرغ

11) حرف «ز» درآخر افعال منفی سوم شخص مضارع (حال) و همچنين در آخر بعضی از کلمات به صورت «س» تلفظ می‌شود، مثال : گلمز = گلمس : نمی آيد / گتمز = گتمس : نمی رود / آلماز = آلماس  : نمی خرد، نمی گيرد / قويماز  = قويماس: نمی گذارد / اوز = اوس: صد / سکگيز = سکگيس : هشت

12) در بعضی از مناطق «د» در اول کلمات به صورت «ت» تلفظ می‌شود، مثال:

داش = تاش: سنگ / دوز = توز : نمک / دولو  = تولو: تگرگ

13) حرف" ب" در اول بعضی از کلمات تبديل به «م» شده است، مثال : بونو = مونو: اين را / بونا  = مونا: به اين / بئين  = مئين: مغز

14) حرف «چ» در آخر افعال امر مفرد که به اين حرف ختم مي شوند به صورت «ش» هم تلفظ می‌شود، مثال: آچ : آش : باز کن، بگشا / قاچ : قاش : فرار کن، بگريز

15) در بعضی از مناطق حرف «گ» در وسط کلمات هنگام تلفظ تبديل به «ی» می‌شود، مثال: ايگنه = ايينه : سوزن / دگماق = ديماق : ضربه خوردن، به چيزی خوردن / دگيرمان = دييرمان  : آسياب / دؤگماق = دؤيماق: کوبيدن

16) «ر» در پسوند جمع « لار/ لر»  در هنگام صحبت، در کلماتی که به اين حرف ختم مي شوند حذف شده ويا باتخفيف تلفظ می‌شود. ولی درساير مواقع و در هنگام پيوستن به کلمات ديگر، به صورت كامل تلفظ می‌شود، مثال: کيشی لر = کيشی لَه : مردها / آلمالار = آلمالا : سيب ها / آلمالاری يو : سيب ها را بشوی.

17) پسوند « دن/ دان: از » درهنگام اتصال به لغاتی که آخرآنها به حروف: م، ن؛ ختم می شوند به صورت « نن/ نان » تلفظ می‌شود و در ساير حروف ختم شده در لغات به همان صورت اصلی تلفظ می‌شود، مثال : مندن = مننن: ازمن / سندن = سننن: ازتو اون دان = اون نان  : ازاو / قوچان دان = قوچان نان : ازقوچان

18) پسوند «بيز» در اول شخص جمع افعال در زمان مضارع اخباری و همچنين دربعضی از لغات جمع تبديل به  «ميز» می‌شود، مثال: گلَبيز = گلَميز : می آييم / آلابيز = آلا ميز : می خريم، مي گيريم / اؤی بيز ( اؤ بيز) = اؤی ميز ( اؤ ميز)): خانه مان /  ال  بيز = ال ميز: دست مان

19) در مناطقی نظيرحکم آباد، جغتای و... هجای اؤ (Ö)  در وسط لغات تبديل به کسره (E) و هجای او (Ü) دروسط لغات تبديل به ای( İ ) شده است، مثال: چؤل = چئل  : بيابان، صحرا / چؤرک = چئرک  : نان / دوز = ديز  : راست، صحيح

20) « ن غنّه »  موجود در کلمات ترکی قديم هنوز هم در بعضی از مناطق به همان صورت اصيل کاربرد دارد، مثال: يونگ / يون : پشم / مينگ / مين : هزار / ينگی(يئنگی) / ينی(يئنی): جديد، نو، تازه

21) در بعضی از مناطق حرف «د» در وسط کلمات هنگام تلفظ حذف می‌شود، مثال: گلديلن  = گلَلن : می آيند / آلمادو = آلماآ : نخريد، نگرفت / اودون = 1) اودين2 ) اوون : هيزم

22) در بعضی از مناطق پسوند جمع «ايق / اوق» در اول شخص جمع افعال در زمان ماضی ساده به صورت  " ايک ( ايگ) " تلفظ می‌شود، مثال : گلديق = گلديک : آمديم / گتديق = گتديک  : رفتيم / آلديق = آلديک : خريديم،گرفتيم / ووردوق = وورديک : زديم.

منبع : برگرفته از فصل دوازدهم کتاب " آشنایی با ترکی خراسانی " تالیف جلال قلی زاذه مزرجی – انتشارات دامینه 1390 با تلخیص و اختصار