زبان و ادبیات ترکان خراسان

 

آیینه غبار گرفته فرهنگ عامه

گنجینه های فراموش شده

گروه ادب وهنرروزنامه خراسان شمالی 16اسفند94 - «هودی»، «لاله» و «مونجوق آتدی» تنها یادگارانی از گذشته اند که در غبار بی مهری ها به خواب رفته اند، یادگارانی که این روزها حتی از زبان بزرگ مردان و شیرزنان تاریخ این مرز و بوم  شنیده نمی‌شوند. فرهنگ عامه آیینه ای است که می توان با پس زدن غبار نشسته برآن  به گنجینه ارزشمندی از تاریخ و هویت استان  دست یافت.

 

 

تدوین فرهنگ اقوام 

به اعتقاد دکتر «حبیب ا... صفرزاده»، از پژوهشگران کاربلد  فرهنگ عامه، خراسان شمالی به لحاظ پراکندگی گویش و زبان های مختلف از ظرفیت های بسیار بی بدیلی درحوزه ادبیات عامه و فولکلوریک برخوردار است. وی می گوید: متاسفانه بسیاری از جلوه های ادبیات شفاهی، عرف و عادات اجتماعی، سنت های دیرین، ضرب المثل ها، متل ها، بازی ها، افسانه ها و باورهای فرهنگ عامه فقط به صورت شفاهی کاربرد داشته و تاکنون کار مکتوب و مدونی برای جمع آوری  فرهنگ اقوام در این خطه زر خیز صورت نگرفته است.این پژوهشگر فرهنگ  عامه ادامه می دهد:  به نظر می رسد تدوین فرهنگ اقوام خراسان  شمالی می تواند  موضوع خوبی فراروی ادارات کلی باشد که اعتبار  پژوهشی دارند و می توانند در تدوین فرهنگ اقوام گام  موثری بردارند.وی با اشاره به این که به ندرت کارهایی درحوزه های گویش تاتی، ترکی، کرمانجی و ترکمنی با موضوع های مختصر و خاص به صورت پراکنده انجام شده است، تصریح می کند: هیچ یک از اقوام خراسان شمالی و اهالی گویش های رایج در این منطقه، فرهنگ زبانی شان به شکل علمی و دانشگاهی تدوین  نشده  است. این استاد زبان و ادبیات فارسی بر این باور است که فرهنگ جامع اقوام  استان  مستلزم  هماهنگی دستگاه های فرهنگی و همراهی مسئولان  عالی رتبه استان است  تا در یک پژوهش میدانی و دقیق همه جلوه های فرهنگ اقوام استان  دایرة المعارف وار تدوین شود.از  نگاه رایزن اسبق فرهنگی ایران در ازبکستان، پر واضح است که زبان و فرهنگ معیار کشور به شدت محتاج فرهنگ اقوام است و آبشخور ارتزاق فرهنگ معیار، گویش ها و زبان ها و خرده فرهنگ های هم جوار آن است.دکتر «صفرزاده» اظهار می دارد: بی توجهی به حوزه های فرهنگی که در مجاورت فرهنگ و زبان معیار کاربرد دارد باعث غنای زبان فارسی و فرهنگ معیار نمی شود، اما  استفاده  از ظرفیت فرهنگ  هم جوار  فرصت های خوبی  را جهت غنی سازی فرهنگ و زبان معیار فراهم می سازد.

 

 

لاله و هودی

«ناصر رهنما» از پژوهشگران فرهنگ عامه و از  علاقه مندان  به امر پژوهش هم  معتقد است:  ترکمن ها در همه موارد فرهنگ خاص خود را  دارند و اگر وارد حوزه ادبیات آن ها شویم، با گونه های مختلف ادبیات آشنا خواهیم شد. وی می گوید: زنان ترکمن هم  ادبیات  مخصوص به خود را  دارند که می توان  به «لاله» که فرد به آرزوها و احساسات درونی خود با زبان  شعر می پردازد  اشاره کرد.

وی ادامه می دهد: «هودی» که همان لالایی فارسی زبان هاست، خاص زنان ترکمن است  و هنگامی که گهواره توسط مادران و خواهران  تکان داده می شود، کاربرد  دارد.وی «مونجوق آتدی»  را بخشی دیگر از ادبیات عامه ترکمن  می داند که در مجالس عروسی  انجام  می گیرد و بیشتر به هنرهای عروس و داماد در قالب شعرهای اصیل و معنا دار از سوی خانواده عروس و داماد پرداخته می شود و می افزاید: البته  امروزه دیگر  این گونه ادبی اجرا نمی شود و به فراموشی سپرده شده است، در حالی که 20 سال  پیش در  منطقه  دویدوخ و  تلکه قوز اجرا می شد.

کم رنگ بودن حمایت ها

 «رهنما» از کم رنگ بودن حمایت ها در این  حوزه می گوید  و معتقد است:  این  امر  سبب می شود تا افراد  انگیزه چندانی  برای فعالیت  در این  عرصه با توجه به هزینه های بالا نداشته باشند، ضمن این که جمع آوری داشته ها  به تنهایی کافی نیست  و نیاز است  تا آثار  در قالب  مجموعه هایی  منتشر شود .وی  ادامه می دهد: امروزه  دنیای مجازی تا حدودی  به حفظ داشته های فرهنگی کمک  می کند  و افرادی که پژوهش هایی در این زمینه  انجام می دهند از این طریق داشته های خود را در دسترس افراد قرار می دهند و این امر سبب می شود تا بخشی از داشته های ما حفظ شود.این کارشناس ارشد زبان و ادبیات  فارسی، وضعیت ادبیات عامه را تا حدودی رو به زوال می داند و به نقش صدا و سیما به عنوان یک رسانه اثر گذار  اشاره می کند که می تواند از ظرفیت های موجود بهره  بگیرد و  با جمع آوری گونه  های  مختلف ادبیات  عامه در حفظ  آن ها بکوشد.  وی ایجاد رشته ای به عنوان فرهنگ عامه در دانشگاه های استان را یک ضرورت می داند و خلاء آن را در استانی که قومیت های مختلفی را داراست به  شدت احساس  می کند.

 

 

فرهنگ فاخر

«اسماعیل  حسین پور» یکی دیگر از پژوهشگران  فرهنگ عامه بر این باور است که فرهنگ عامه آیینه ای است که با پس زدن غبار نشسته برآن می توان به حقایق بی شمار وارزشمندی درمورد مردم مورد مطالعه دست یافت.

وی ادامه می دهد: خراسان شمالی با تنوع اقوامش می تواند یکی از مهم ترین مراکز مطالعه در مورد فرهنگ عامه باشد و وجود اقوام ترکمن، تات، ترک و کرد و گستردگی فرهنگ شان سرمایه ای گرانسنگ برای تحقیق و پژوهش پیرامون فرهنگ عامه است. وی اظهار می دارد: امروز گسترش تکنولوژی و تغییر نگاه ها نسبت به داشته های فرهنگی روی‌گردانی بسیاری از محققان از فرهنگ های فاخر را در پی داشته است درحالی که نمی توان به بهانه این که برخی باورها و آیین و رفتارها ریشه علمی ندارد همه فرهنگ عامه را انکار و آن را نوعی خرافه پرستی تلقی کرد. به  باور این دانشجوی دکترای زبان و ادبیات فارسی می توان در 2حوزه تحقیق فرهنگ عامه و نگاه مردم شناسانه با استفاده از منابع کتابخانه ای وتحقیقات میدانی، فرهنگ عامه  مردم راجمع آوری،حفظ و تحلیل کرد. وی خاطرنشان می کند: فرهنگ عامه خراسان با اقوام گوناگونش گنجینه بی مانندی است که کمتر درباره آن تحقیقات دانشگاهی و علمی  انجام گرفته است که بی شک روی آوری نیروهای بومی به پژوهش درباره فرهنگ عامه می تواند در معرفی،شناسایی، وحدت و همگرایی اقوام موثر باشد و این گونه بخشی از فرهنگ شفاهی پیشینیان به خوبی حفظ  شود.