صَفَویلَر دُولَتی وَ تۆرک دیلی
«صَفَویلَر دُولَتی وَ تۆرک دیلی»
1-بو مقالهنی (=صَفَویلر دُولتی وَ تورک دیلی)؛ عَرَب کؤکلو تورک اَلِفباسی ایله ائندیرمَک اوچون لُطفَاً تیکلایین!
2-بو مقالهنی (Safaviler devleti ve türk dili) لاتین کؤکلو تورک الفباسی ایله ائندیرمک اوچون لطفاً تیکلایین!
3-برای دانلود ترجمهی فارسی این مقاله تحت عنوان «دولت صفوی و زبان ترکی-پرفسور ترکان گنجلی/ مترجم: نصراللّه صالحی» لطفاً کلیک فرمایید! اینجا
«صَفَویلَر دُولَتی وَ تۆرک دیلی»
«پروْفسوْر. دوْکتوْر. تۆرکان گَنجهلی»
***
تۆرکچهیه چئویرَن:
«گۆنتای گَنجآلپ»
***
عَرَب اَلِفباسێنا کؤچۆرَن، تایپ ائدهرَک دۆزَنلهیَن:
«سَعید نِدائی»
(16:44)-(1395.02.19ه.ش.)
«صَفَویلَر دُولَتی وَ تۆرک دیلی»[1]
«پروْفسوْر دوْکتوْر تۆرکان گَنجهلی»
«شاه اِسماعیل» «ناخچێوان»ـێن یاقێنلێغێندا یئرلَشَن «شارۇر»دا «اَلوَند میرزا آق قوْیۇنلۇ»یۇ دا یئندیکدَن (مَغلۇب ائتدیکدن) سوْنرا [میلادێن] 1501-جی یێلێندا (ایلینده) «صَفَوی»-تۆرک دُولَتینی تَأسیس ائدهرَک، تا اَسکیلَردَن «آذَربایجان»ـێن مَدَنِیَّت مَرکَزی اوْلان «تَبریز»ـی باشکَند اِعلان ائتدی. «شاه اِسماعیل»ـین اوْغۇلۇ وَ جانِشینی اوْلان «شاه تَهماسب» عُثمانلێ تَهدیدی وَ گۆوَنلیک نَدَنییله (سَبَبییله) باشکَندی «قَزوین»ـه اِنتِقال ائتدی. «بیرینجی شاه عَبّاس» ایسه باشکَندی «اِصفَهان»ـا نَقل ائتدیردی. باش شَهَرین تۆرک مَرکَزلی «تَبریز» شَهَریندَن فارس اَهالیسی آغێرلێقدا اوْلان «اِصفَهان» شَهَرینه اِنتِقال ائدیلیشی «تَبریز»ـین سیاسی وَ مَدَنی اَهَمِیَّتینی گئنیش آنلامدا (مَعنادا) کیچیمسهمیشدیر. دیگَر طَرَفدَن «شاه عَبّاس»ـێن اوْردۇدا ائتدیڲی اِصلاحاتلار یۆزۆندَن «قێزێلباش»ـلار اَهَمِیَّتلَرینی ایتیرمهڲه باشلامێشلار ایدی.
بۆتۆن بۇنلارا قارشێن «صَفَوی» شاهلارێنێن وَ «قێزێلباش»ـلارێن آنا دیلی اوْلان تۆرکچه یئنی باشکَند «اِصفَهان»دا دا «تَبریز»ده وَ «قَزوین»ده اوْلدۇغۇ گیبی اؤز یایقێنلێغێنێ وَ ائتکینلیڲینی (فَعالِیَّتینی) سۆردۆرمَکده ایدی. «اِصفَهان»ـێن «عَبّاسآباد» مَحَلّهسینین ساکِنلَرینین دیله ده تا اَوَّللَردَن تۆرکچه ایدی. بۇ مَحَلّه «اِصفَهان»ـێن گۆنباتان طَرَفینده «تَبریز»لیلَرین یئرلَشمهلَری اۆچۆن اِحداث ائدیلمیشدیر.
«آورۇپا»لێ گَزگینلَر وَ «ایران»دا گؤرَولی (وَظیفهلی) اوْلان بَعضی «آوروْپا»لێلار تۆرک دیلینین «صَفَوی»لَر دؤنَمیندهکی اؤنَمی قوْنۇسۇندا ماراقلێ بیلگیلَر وئرمَکدهدیرلَر. بۇ بیلگیلَر عِرق وَ دیل قوْنۇسۇندا اوْلماقلا بیرلیکده بۇ دؤنَمدهکی تۆرک دیلینین اوْلاغان (عادی) اَهَمِیَّتینی وَ دَگَرینی (Dəyərini) ده ایچَرمَکدهدیر (اِحتِوا ائتمَکدهدیر). ایکی یێل (ایل) ایستانبۇلدا اِقامَت ائدهرَک تۆرکچه اؤڲرَنَن (Öyrənən) اۆنلۆ سَیّاح «پیترو دلاواله» (Pietro Della Vale) 18 آرالێق 1617-جی یێلێندا (ایلینده) اِصفَهاندان آرقاداشێ «ماریو اسکیپانو» (Maryo İskipano)-یا گؤندَردیڲی مَکتۇبۇندا یازێر کی: «صَفوی دُولَتینین اَراضیسینده فارسچادان داها چوْق تۆرک دیلی دانێشێلێر، اؤزَللیکله سارایدا وَ دُولَت شَخصِیَّتلَری آراسێندا یالنێز، تۆرکچه دانێشماق صَفَوی دُولَتی وَطَنداشلارێنێن تۆرکچهیی فارسچایا تَرجیح ائتمهلَری (سئچمهلَری) وَ تۆرکچهیه داها چوْق دَگَر وئرمهلَری آنلامێندا دئڲیلدیر (Deyildir). بۇنۇن بیر نَدَنی صَفَوی دُولَتی تَبَعهلَرینین چوْغۇنلۇقدا تۆرک وَ دیگَر نَدَنی ایسه اوْردۇنۇن بۆتۆنۆ ایله قێزێلباشلاردان عِبارَت اوْلماسێدێر. قێزێلباشلار ایسه سوْی اوْلاراق تۆرک ایدیلَر. حَتّیٰ پادِشاهێن قۇللارێ وَ خِدمَتچیلَری بیله تۆرکچه دانێشێر وَ فارسچا بیلمهمَکدهدیرلَر. بۇ نَدَنله ده یالنێز اَمیرلَر دئڲیل (Deyil) اوْردۇ ایله دایِم تَماسدا اوْلان پادِشاه دا مَطلَبلَری قوْلایجا آنلادا بیلمهسی اۆچۆن تۆرکچه دانێشێر. بۇ یۆزدَن ده آنجاق تۆرک دیلی سارایدا، اؤزَللیکله سارای قادێنلارێ آراسێندا ایلَتیشیم (اُنسِیَّت) وَ آنلاتێشێم آراجێدێر (واسِطهسیدیر).»[2]
«دلاواله» بۇ مکتۇبۇندا یازێ دیلی اوْلاراق قۇللانێلان فارس دیلی اۆزهرینه ده دئڲینمَکدهدیر (توْخۇنماقدادێر).
1618-ده مای آیێنێن باشلارێندا قَلَمه آلدێغێ دیگر بیر مَکتۇبۇندا دا «شاه عبّاس»لا اوْلان گؤرۆشۆ ایلگیلی بیلگی وئرمَکدهدیر: «شاه بانا اوْتۇرما اَمری وئردیکدَن سوْنرا، سَفَریم قوْنۇسۇندا وَ بۇ یئرلَره گَلیشیمین نَدَنی ایله ایلگیلی تۆرکچه سوْرقۇلار سوْرۇشدۇ. بَن اؤزَت شَکلده شاهێن سوْرۇلارێنا یانێت وئردیم. شاه عادَتی اۆزهره بَندَن دۇیدۇقلارێنێ فارسچایا چئویریب وَ اَطرافێنداکێلارا سؤیلهییردی... ایستانبۇل آغێزێیلا دانێشدێغێمدان دوْلایێ (اؤتَری) شاه بَنیم بَعضی سؤزلریمی آنلایانمامێشدێ. وَ عِینی جَوابێمێ بَن تَکرار سؤیلهمَک مَجبۇریَّتینده قالدێم.»[3]
بۇ مُؤَلِّف صَفَویّهده (ایراندا) بۇلدۇندۇغۇ (اوْلدۇغۇ) سۆره ایچَریسینده، حَتّیٰ تۆرکچه بیر شِعر ده یازمێشدێر.[4] 1620-ده تۆرکچهنین گِرامِری ایله ایلگیلی بیر کِتاب یازاراق، اَثَرینین گیریشینده تۆرک دیلینین اؤنَمی اۆزهرینه دئیینمیش وَ تۆرکچهنین گئنیش بیر جُغرافی یایقێنلێغێ یۆزۆندَن اؤڲرهنیلمهسینی ضَرۇری سایمێشدێر. تۆرک دیلینین جُغرافیاسێنێ قێزێلباشلار دولَتینین اَراضیسی (ایران، بَغداد، اَفغانِستان، قافقازلار)، عُثمانلی اِمپِراتوْرلۇغۇ (آورۇپا، آفریقا، کیچیک آسیا، بالکانلار)، مَرکَزی آسیا (تۆرکیستان) وَ تۆرکلَرین یاشادێغێ دیگَر یئرلَر اوْلاراق آنلاتمێشدێر.[5]
دیگَر آوروْپالێ یئتکیلیلَردَن بیریسی ده «اِمپِراتوْر فِردیک فَن هِلشتاین» (Ferdik Fen Helshtayn) طَرَفیندَن «آلمان بؤیۆک ائلچیلیگی اؤزَل قَلَم مُدیری» گیبی «رۇسیا»یا وَ «صَفَویّه»یه (ایرانا) گؤندَریلَن «آدام اوْلئاریۇس» (Adam Olearius)دۇر. بۇ شَخص 1636-جێ ایلین کاسێم (نوامبر) آیێندان 1638-جی ایلین شۇبات (فوریه) آیێنا قَدَر صَفَویّهده اوْلمۇشدۇر. «اوْلئاریۇس» شاهێن بؤیۆک ائلچیلَر اۆچۆن دۆزَنلهدیگی بیر شؤلَنی (مراسیمی) وَصف ائدهرَک یازێر کی: «شؤلَن بیتدیکدَن سوْنرا «ائشیک آغاسێ باشێ» تۆرک دیلینده یۆکسک سَسله بئله دئدی: سُفره حَقّینه، شاه دولَتینه، غازیلَر قُوَّتینه، اللّٰه اللّٰه دییهلیم!» ضیافَتده بۇلۇنانلار (اوْلانلار) بیر عِینی زَماندا بیر سَسله تَکرارلادێلار: اللّٰه اللّٰه.[6]»
عِینی مُؤلِّف یازێر کی صَفَوی یؤنَتیمینده بۇلۇنانلار، اؤزَللیکله «شیروان»، «آذَربایجان»، «عِراق»، «بَغداد» و «ایران»دا یاشایانلار کَندی چوْجۇقلارێنا (اؤز اۇشاقلارێنا) تۆرکچهیی اؤڲرهدیرلَر. وَ دَوام ائدیر کی تۆرک دیلی صَفَویلَرین باشکَندی اوْلان «اِصفَهان»دا اوْ قَدَر ائتکیندیر کی اوْرادا فارسچا بیر سؤز دۇیماق بیله چوْق چَتیندیر.[7] مؤلِّف یئنه ده یازێر کی: صَفَوی تَبَعهلَری تۆرکچه وَ فارسچا شِعر اَثَرلَری اوْقۇیۇرلار. «عِمادالدّین نَسیمی»، «نَوائی»، «فُضۇلی» گیبی شاعِرلَرین تۆرکچه وَ «فِردوسی»، «حافِظ» وَ «سَعدی» گیبی شاعِرلَرین ایسه فارسچا شِعرلَری اوْقۇنماقدادێر.[8]
11 یێل (ایل) صَفَویّهده (ایراندا) اوْلمۇش «شُوالیه ژان شاردوْن» (Jan Şardon) یازێر: «یالنێز «اَبهَر»دَن سوْنرا باشلایان گۆنئی طَرَفلَردهکی شَهَرلَرده وَ کؤیلَرده (کَندلَرده) فارسچا دۇیماق مُمکِن اوْلسا دا، «اَبهَر»ه قَدَر عُمۇمیَّتله تۆرکچه دانێشێلار. اَمّا بۇ تۆرکچهنین عُثمانیه (عُثمانلێ) تۆرکچهسیندَن بیر آز لَهجه فَرقی واردێ.»[9] عِینی مؤلِّف سَفَرنامهسینین دیللَره عایِد اوْلان بیر بؤلۆمۆنده تۆرک دیلی قوْنۇسۇندا شۇنلارێ (بۇنلارێ) یازێر: صَفَوی دولَتینده اوْردۇنۇن وَ سارایێن دیلی تۆرکچهدیر. آریستوْکرات (نَجیبزاده) بایانلار (خانێملار) و بَڲلَر هَپ تۆرکچه دانێشێرلار. بۇنۇن بیر عَمل نَدَنی واردێر. صَفَوی خاندانێ تۆرکمَنلَره [تۆرکمانلارا] مَنسۇبدۇرلار وَ اوْنلارێن آنا دیللَری تۆرک دیلیدیر.
1683. یێلدا (ایلده) «پاپانێ» تَمثیلاً صَفَویّه اَراضیسینه گَلَن و اۆچ ایل اِصفَهاندا یاشایان «پ.سانسوْن» (P.Sanson) صَفَویّهلیلَرین (صَفَوی دولَتی وَطَنداشلارێنێن) شاهێن مَعنوی گۆجۆنه، بۆتۆن سۇچلاردان آرێنمێشلێغێنا اوْلان اینانجێندان سؤز آچاراق دئییر کی: «اوْنلار بۆتۆن دانێشمالارێ اَثناسێندا قُربان اوْلۇیام، دین ایمانێم پادِشاه، باشێن اۇغرۇنا فَدا اوْلۇیام» عِبارهلَرینی چوْق قۇللانێرلار.»[10]
1644-ده بیر هِیأتین باشچێلێغێنێ ائدهرَک صَفَویّهنین باشکَندی اِصفَهانا گَلَن وَ اِصفَهاندا دا یاشامێنێ ایتیرَن «رافائل دۇ مانس» (Raphael du Mans) «1660-لاردا صَفَویّهنین دۇرۇمۇ» آدلێ کِتابێندا تۆرکچه ایله فارسچانێن اؤنَملَری قوْنۇسۇندا بؤیله یازمێشدێر: فارس دیلی آنجاق دَربارێن (سارایێن) دێشێندا، تۆرک دیلی ایسه هَم سارایێن دێشێندا، هَم ده ایچینده دانێشێلێر. «یۇنانجا» وَ «لاتینجه»نین مَزیَّتلَرینی (اۆستۆنلۆکلَرینی) بۇ دیللَرله ایلگیلی یازێلان گِراماتوْلوْژیک اَثَرلَره باغلایان مؤلِّف دَوام ائدیر: بۇ آچێدان (باقێمدان) تۆرک دیلینین لاتینجه وَ یۇنانجا ایله قیاسدا هیچ بیر اَسکیک یانێ وَ یؤنۆ یوْقدۇر. دیگَر طَرَفدَن تۆرکچهنین لاتین دیللَرینده اوْلدۇغۇ گیبی قۇرالسێز (نِظامسێز) فِعللَری یوْقدۇر. تۆرک دیلیندهکی فِعللَرین وَ آدلارێن تؤرهمهسی بَللی قۇراللار اۆزهرهدیر[11]. بۇ مؤلِّف 1684-ده تۆرک دیلینین گِرامِری وَ اؤزَللیگی قوْنۇسۇندا لاتینجه بیر رِساله یازێر. بۇ رِساله اؤزَت شکلده یازێلمێش بیر دَگَرلَندیرمه اوْلماسێنا قارشێن، تۆرک دیلینین اوْ دؤنَمدهکی دۇرۇمۇ وَ نیتهلیگی (خُصۇصیَّتی) ایله ایلگیلی اؤنَملی بیلگیلَر وئرمَکدهدیر.[12]
«آلمان اِنگِلبِرت کمپفر» (Engelber Kaempfer) 1684-جۆ ایلینده «ایسویچره» (İsviçre) (سوئد) بؤیۆک ائلچیسینین رِکابێندا صَفَویّهیه گَلیر. «ایسویچره بؤیۆک ائلچیلیگینده» اؤزَل قَلَم مُدیرلیگی (Müdürlüyü) ایله بیرگه طِبابَتده یاپان «اِنگِلبِرت کمپفر» تۆرکچه ایله ایلگیلی شۇنلارێ (بۇنلارێ) یازێر: اِصفَهاندا صَفَوی سارایێندا قۇللانێلان تۆرکچه اِصفَهان اَهالیسینین دیلی اوْلماقدان زیادا سَلطَنت خاندانێنێن آنا دیلیدیر... تۆرک دیلی صفوی سارایێندا وَ آریستوْکراتلار (نَجیبزادهلَر) آراسێندا اوْ قَدَر سایقێنلێق قازانمێش کی دولَت دۆزئیینده (سَویّهسینده) مَقام صاحِبی اوْلان وَ تۆرکچهیی بیلمهیَنلَره بیر دۆرلۆ آشاغێلێق گؤزۆ ایله باقێرلار.[13]
اِصفَهاندا یایێملانمێش اوْ دؤنَمه عایِد اۆچ دیللی (تۆرکچه، ایتالیانجا، فارسچا) بیر سؤزلۆک کِتابێ مؤجۇددۇر. بۇ کِتاب راهِبلَرین قۇللانێلماسێ مَقصَدی ایله یازێلمێشدێر. بۇ دا اوْ دؤنَمده تۆرکچهنین دینی تَبلیغاتلار اۆچۆن نه قَدَر گَرَکلی اوْلدۇغۇنۇ اثباتلاماقدادێر.[14] بۇ لُغَت کِتابێ قوْنۇشما (دانێشێق) دیلینین سؤزلَرینی ایچَرمَکدهدیر (اِحتِوا ائتمَکدهدیر).
«واقِعهنِویس مُحَمَّد طاهِر واحِد» 1070 (هِجری قَمری) ایلینده «ایکینجی شاه عباس» سَلطَنَتینین واقِعهلَری قوْنۇسۇندا شؤیله یازێر: «مُصطَفیٰ دَرویش کَندی (اؤز) وَطَنینه دؤنمَک ایستهیَرکَن، «رَقَمی اَشرَف» (اۇلۇ پادِشاه) اوْنۇن گۆوَنلیڲینی ساغلاماق اۆچۆن مُبارَک خَطّی ایله «شیروان بَڲلَر بَڲی» «حاجێ مَنۇچِهره»یه خِطابَاً اوْلاراق بیر آماننامه (گۆوَنلیک مَکتۇبۇ) تَحریر ائتدی.[15]» بۇ آماننامهنین ساده اُسلۇبۇ «شاه اِسماعیل»ـین وَ «شاه تَهماسیب»ـین دؤنَمینده تۆرکچه چێقارێلان حُکملَرین وَ فَرمانلارێن اُسلۇبۇ ایله عِینیدیر.[16] بۇ مَکتۇبلارێن دیلی، گۆندهلیک دانێشێق دیلی ایله «بیرینجی شاه عبّاس» دؤنَمیندَن اِعتِبارَاً عُثمانلێ شیوهسیندَن ائتکیلَنهرَک (Etkilənərək) اوْلۇشان وَ صَفَوی دُولَتینین آورۇپا اؤلکهلَری ایله مُکاتیبه (یازێشما) وَ مُراسِله (دیپلوْماسێ وَ ائلچیلیک دیلی) دیلی اوْلان تۆرکچهنین اوْرتاسێدێر. یَعنی بۇ مَکتۇبلارێن دیلی باتێ تۆرکچهسی (عُثمانلێجا) ایله دوْغۇ تۆرکچهسینین (صَفَویلَرین قۇللاندێغێ تۆرکچه) اوْلۇشدۇردۇقلارێ اوْرتاق تۆرکچهدیر. اؤرنَک گیبی آشاغێداکێ ایکی مَکتۇبا اِشاره ائتمَک مُمکِندۆر:
1- «شاه صَفی»نین «آوۇستۇریا اِمپِراتوْرۇ» وَ «ماجارێستان پادشاهێ ایکینجی فِردیناند»ا (İkinci Ferdinand) مَکتۇبۇ.
2- «شاه سُلطان حُسِین»نین «دۇک ساکسوْنلۇ فِردیک اوْکسدوْکس»ا (Duk Saksonlu Ferdik Oksdoks) وَ «پوْلوْنیا» (Polonya) پادشاهێنا یازدێغێ مَکتۇب.[17]
«فُضۇلی» شِعرینین اُسلۇب وَ طرزینی عُثمانلێ شاعِرلَرینین شِعرلَرییله مُقایِسه ائدَن عُثمانلێ تَذکِره یازێچێلارێ مُبهَم یوْرۇملاردا (شَرحلَرده) بۇلۇنماقدادێرلار.[18] بَنجه اوْنلار ایکی اَدَبی لَهجهنین آراسێندا مُوجۇد اوْلان فَرقلیلیڲه دِقَّتی چوْق یؤنلَتمیشلَر. بایات ائلیندن اوْلان فُضۇلی اؤزۆنۆ تۆرک وَ دیلینی تۆرکچه اوْلاراق تانێملایێر[19]. وَ عُثمانلێ شاعِرلَرینی «رۇم بۇلگایسێ» وَ «تئیمۇرۇلار» دُورۆ شاعِرلَری ایسه تاتار فُصَحاسێ آدێیلا آنلاتێر.[20]
ایلک (İlk) کَز (دَفعَه) اوْلاراق «صَدیقی» قێزێلباش مُتَکَلِّملَری تئریمینی (اِصطِلاحێنێ) ده بۇ ایکی لَهجهیه آرتێرمێشدێر.[21] «قێزێلباشچا» دیل تئریمینی (اِصطِلاحێ) صَفَویلَر زَمانێندا یایقێن اوْلان تۆرکچهیه سؤیلهنیلیردی. بۇنۇن دا نَدَنی (سَبَبی) صَفَویلَر دُولَتینی قۇران آنادوْلۇ قێزێلباشلارێ اوْلسۇن گَرَک. صَفَویلَر اِنقِراضا اۇغرادێقدان سوْنرا قێزێلباشلێق دا سیاسی وَ مَذهَبی بیر کیملیک اوْلدۇغۇندان دوْلایێ (اؤتَری) یایقێنلێغێنێ ایتیریب وَ زَمانلا تاریخدَن دێشلانێر حالا گَلدی.
بَعضی سؤیلَنتیلَره قارشێن صَفَوی شاهلارێ شِعرین وَ اَدَبیّاتێن حامیلیڲینی (حِمایهچیلیڲینی) ائتمیشلَر. بَعضی صَفَوی شاهلارێ وَ شاهزادهلَری کَندیلَرینی (اؤزلَرینی) ذوالِسان (ایکیدیللی) شاعِر اوْلۇر وَ تۆرکچه وَ فارسچا شِعر یازێر، یازێچێلارێ وَ شاعِرلَری تَشویق ائدیردیلَر.[22] شاه عَبّاس بیر طَرَفدَن «شَفایی» وَ باشقالارێندان چاغاتای تۆرکچهسینین اۆنلۆ (مشهۇر) شاعِری «حِیدَر»ین «مَخزَن» آدلێ کِتابێنێن فارسچایا تَرجُمه ائدیلیشینی ایستهییر،[23] دیگَر طَرَفدَن ده کِتابخانا مُدیری «صادِقی»دَن «مُولانا جَلالَالدّین رۇمی»نین مَثنَویسینین تۆرکچهیه چئوریلمهسینی دیلهییردی.[24]
صَفَوی دَربارێندا (سارایێندا) مَلِکُالشُّعَرالێق مَقامێ رَسمی بیر رُتبه ایدی. مَلِکُالشُّعَرانێن خِدمَتی اوْندان عِبارَت ایدی کی هَر یێلێن (ایلین) دَڲیشدیڲی گۆندَن اؤنجه («نُورۇز»دان اؤنجه) یازێن وَ پادِشاهێن مَدحینده وَ ثَناسێندا گؤزَل وَ صَنعَتسَل ایچَریڲی وَ اۆستۆنلۆڲۆ اوْلان قَصیدهلَر یازمالێ وَ سوْنرا دا «نوْرۇز» بایرامێ گَلدیڲینده شاعِر بؤیۆک وَ رَسمی بیر توْپلانتێدا (یێغێنجاقدا) یازدێغێ قَصیدهسینی اوْقۇمالێ، پادِشاها سۇنمالێ ایدی. پادِشاهێن سوْیۇ، تاریخی آردێللێغێ وَ سێرالانێشێ ایله مَنظۇم شَکلده بۇ قَصیدهده بَلیرلَنمهلی وَ پادِشاهێن ائتدیردیڲی عِمارَتلَر وَ سارایلارێن آدێ چَکیلمهلی ایدی.[25]
بیر سۆره صَفَوی دَربارێنێن مُستوفیسی (مُحاسِبی) اوْلان «تأثیر تَبریزینین دیوانێندا تۆرکچه غَزَللَردَن باشقا، تۆرکچه قَصیدهلَر وَ مَثنَویلَر ده گؤرۆنمَکدهدیر. آشاغێداکێ مَنظۇمهلَرین آدلارێندان دا بَللی اوْلۇر کی شاه سُلِیمان وَ شاه سُلطان حُسِینین زَمانێندا تۆرکچه مَلِکالشُّعَرالێق گؤرهوی بۇ شاعِره (تأثیر تَبریزییه) حَواله ائدیلمیشدیر:
- قَصیده (تۆرکچه). نَوّاب اَشرَف اَقدَس اَعلیٰ، شاه سُلِیمان صَفَوییه سۇنۇلمۇشدۇر.
- قَصیده (تۆرکچه). شاه سُلطان حُسَین اَلمۇسَوینین شاهلێق تاختێنا اوْتۇرماسێ دوْلایێسێیلا یازێلمێشدێر.
- تۆرکچه تَرجیع. «نَوّاب طۇبا»یا سۇنۇلمۇشدۇر.
- عِیدیه مَثنَویسی (تۆرکچه).
- غَزَل (تۆرکچه). «شَهزاده سُلطان اَکبَر اِبنِ اُورَنگ»ـین حُضۇرۇنا سۇنمۇش وَ شَهزادهنین اِستِحسانێنا[26] (تَقدیرینه) مَقبۇل گؤرۆنمۆشدۆر.[27]
بۇ دؤنَمین تَذکِرهلَرینده بیر چوْق شاعِرلَرین آدلارێ وَ شِعرلَریندَن نُمۇنهلَر وئریلمَکدهدیر. بۇ شاعِرلَردن تۆرکچه دیوان وَ یا تۆرکچه قابِلِ مُلاحِظه شِعرلَر مُوجۇددۇر. اوْنلارێن اِصفهانداکێ اَدَبی فَعالیّتلَری صَفَویلَر دَربارێ ایله عَلاقه ایچَریسینده مِیدانا گَله گَلمیشدیر. بۇ شاعِرلَری آشاغێداکێ کیمی تَصنیف ائتمَک مُمکِندۆر:
الف) تۆرکچه وَ فارسچا دیوان یازان شاعِرلَر: «اَمانی» وَ «صادِقی» کیمی.
ب) اَن چوْق فارسچا وَ بیر قاچ (نئچه) دَنه ده تۆرکچه شِعر یازان شاعِرلَر: «صائب تَبریزی» (17 تۆرکچه غَزَل یازمێش)، «واعِظ قَزوینی» (9 دَنه تۆرکچه غَزَل یازمێش)، «تأثیر تَبریزی». (بۇ شاعِرین قَصیدهلَردَن، غَزَللَردَن اوْلۇشان کُلِیّاتێندا «تۆرکیّات» 447 بِیتدَن عِبارَتدیر.)
............
[1] بۇ مَقاله «ایسوئچ» (سۇئِد)ده یایێملانان «تِریبون» دَرگیسینین 4-جی سایێسێندان گؤتۆرۆلمۆشدۆر. مَقاله ایلک کَز اِنگیلیزجه یایێملانمێش، سوْنرا دا فار دیلینه تَرجُمه ائدیلهرَک «تِریبون» دَرگیسینده یایێملانمێشدێر.
*بۇ یازێ تۆرکیهده بیر دَرگیده یایێنلانماق آماجێ ایله تۆرکچهنین آنادوْلۇ آغزێنا تَرجُمه ائدیلمیشدیر. (گۆنتای گَنجآلپ)
[2] I Viaggi di Pietro Della vale, ed. F. Gaeta, I (Roma, 1972), 8.
[3] عِینی قایناق، ص 236.
[4] Ettore Rossi, Versi turchi e altri scritte inediti di Pietro Della vale, (RSO, 22*1947), 92-98.
[5] Ettore Rossi, importanza dell, inedita grammatical turca di Pietro Della Vale, Atti del XIX congress internazionale degi Orientalisti, (Roma, 1993), 203.
[6] Adam Olearius, Vermehrte neue Beschreibung der muscovitischen und persischen Reyse, (Schleswing, 1656), 512.
[7] عِینی قایناق، ص 616.
[8] عِینی قایناق، ص 624.
[9] Voyages du Chevalier Chardin en Perse (Paris, 1811), II, 385-386.
[10] P. Sanson, Estat Present du Royaume de Perse (Paris, 1694), 137.
[11] Raphael du Mans, Estat de la Perse en lan 1660 (Paris, 1890), 134 sqq.
[12] Baqınız: T. Gandjei, Turcica Agemica, London, 1989.
[13] 13-Engelbert Kaempfer, Amoenitatum exoticatum politico-phsico-medicarum Fasciculi V, (Lemgoviae, 1712), 144.
[14] A. Bodroligeti, On the Turkish Vocabulare of the Isfahan Anonymous, Acta Orient. Hung. 21 (1968), 15/13.
[15] Mohemmet Tahir Vahit, Abbas name, İbrahim Dehgan’ın çalışmaları, Erak 1329 (h.ş), s. 255.
[16] Bu iki mektubun metlerini L. Fekete Tiflis’te Philologia Orientalist’te 1973’te yayımlamıştır.
[17] بۇ مَکتۇبلار یایێملانمێشدێر. باقێنێز: ایران شاهلارێنێن ایکی تۆرکچه مَکتۇبۇ، TM، V-VI (1 934-36)، 269-247.
[18] لَطیفی تَذکِرهسی، اَلیازما نُسخهسی بِریتانیا مۆزهسی (Add. 17339) 76. یاپراق.
[19] فُضۇلی رُباعیلَرینده تانرێیا خِطابَاً دئر (دئییر): «بَن تۆرک زَباندان اِلتِفات ائیلهمه کَم» وَیا «اِی عُقده گُشای عَجَم و تۆرک و عَرَب،/ رَسّامِ رُسۇمِ فَضل و آثارِ اَدَب!/ مَضمۇن حَدیثین سَبَکِ هَر مِلَّت،/ دَعوای قَبۇلۇن سَنَدِ هَر مَذهَب.»
[20] کُلِیّاتِ فُضۇلی، (اِستانبۇل 1924)، 7-6.
[21] کُلِیّاتِ صَدیقی، تَبریز مِلّی کُتُبخانهسی اَلیازما نُسخهسی، ص 1022.
[22] فَخری هَرَوی: روضهٔالسلاطین، تَصحیح ائدَن خَیّامپۇر (تَبریز 1345ه.ش.) 12-4، 28-21. وَ صادِقی: مَجمَعُالخَواص، تَصحیح وَ ترجُمه ائدَن خَیّامپۇر (تَبریز 1327ه.ش.).
[23] نَصراللّٰه فَلسفَی، بیرینجی شاه عَبّاسێن حَیاتێ، ایکینجی کِتاب، تِهران 1324 (ه.ش.)، ص 39.
[24] کُلیّاتِ صادِقی 1021-22.
[25] دستورالملوک میرزا رَفیعا، «مُحَمَّدتَقی دانِشپَژوه»ـۇن آراشتێرمالارێ، اِنسانی عِلملَر وَ اَدَبیّات اَنستیتۆسۆ، قِید سایێسێ 68 (1348ه.ش.)، ص 424.
[26] اِستِحسان: مص. [ع] (اِ.تِ) نیکو شِمُردن. نیکو خواستن، نیکون جِلوه دادن، پَسَند کردن، ستودن، خوب پنداشتن چیزی. (عَمید، ص 110) [س.ن]
[27] کُلیّاتِ تأثیر، عالی سِپَهسالار مَدرَسهسی اَلیازما نُسخهسی، بۇ اَلیازما حَقّینده گئنیش بیلگی ائدینمَک ایچین باقێنێز: فِهرِستِ این کتابخانه (بۇ کُتُبخانهنین فِهرِستی). تألیف ائدَن: یۇسُف شیرازی، تِهران 18-1316 (ه.ش.)، ص 76-537.
1) من اسماعیل سالاریان صاحب این وبلاگ 7 کتاب چاپ شده ام 1-تمثیل و مثل 2- ناغیلار بوقچاسی 3- مثنوی یوسف و زلیخا به ترکی خراسانی 4- نگاهی به ادبیات ترکان خراسان 5- نگاهی به فرهنگ ترکان خراسان هست 6 -ترکی خراسان و قواعد آن و چند کتاب در زمینه زبان، ادبیات و فرهنگ ترکان خراسان آماده نموده ام که هنوز چاپ و نشر نشده اند.