تاریخچه­ علم و علامات :

برخی اساس آن را مربوط به دوره آق قویونلوها و قره قویونلوها ، عده ای به دورة صفویه و عده ای به دوره زندیه و قاجاریه نسبت می دهند.

قدیمی ترین علامت­ های ایرانی در موزه توپكاپی استانبول نگهداری می شود. شاید این علامت­ها كه نمونه ای از علامت و نشان قبایل مختلف ایرانی است در عصر حكومت تركمن های آق قویونلوها و قره قویونلوها وجود داشته اند و دسته های سیاسی و مذهبی از آنها استفاده می كرده اند.

علامت­ ها از صفحه های آهنی با تیغه هایی باریك و بلند ساخته می شده اند و در رأس آن علامت، نشان سنتی و قومی قبیله ای را نصب می کردند.

بین شیعه مذهبان نام الله و یا الله محمد و یا پنج تن (ع) با نقره كاری روی آن حک می شد. تیغه بلند و باریك آهنی با صفحه ای مدور و بزرگتر در انتهای تیغه كه دارای قابی از فلز بود خاتمه می یافت. دور این قاب با سرهای اژدها تزئین می شد كه از هنرهای چینی و ژاپنی اقتباس شده بود.

اما نكته قابل توجه و مغفولی كه توجه به آن كلید حل معماست و ریشه تمامی این مسائل می‌باشد این است كه علامت­ هایی كه هر چند به قول مورخین تاریخچه آن به دوران قاجاریه و زندیه برمی‌گردد، اما ریشه اصلی آن را باید در مسیحیت جستجو و پیدا كرد.

شاه عباس دوم به شدت مدافع شیعه و عزاداری سیدالشهداء می شود و برای نشر و گسترش عزاداری­ ها و اجتماعات سوگواری شیعی به فكر چاره می افتد او در دستگاه حكومتی خود وزارتی بنام وزارت روضه‌خوانی و تعزیه‌داری ایجاد كرده و وزیری برای آن منصوب می‌كند. او وزیر روضه خوانی و تعزیه داری خود را به اروپای شرقی كه در آن زمان صفویان روابط بسیار نزدیك، مرموز و ویژه‌ای با آنها داشته‌اند می‌فرستد كه در رابطه با مراسم دینی و تشریفات مذهبی آن جا تحقیق كند.

وزیر روضه خوانی و تعزیه داری در رابطه با این موضوع تحقیق كرده و بسیاری از سنتها و مراسم جمعی مذهبی و تظاهرات اجتماعی مسیحیت و برگزاری و نقل مصیبت­ های مسیح و حواریون و شهدای تاریخ مسیحیت و نیز علائم و شعارهای آنان و ابزارها و وسایل خاص این مراسم و دكورهای ویژه ­ی محافل دینی و كلیسا را اقتباس كرده و همه را به ایران می‌آورد و در اینجا به كمكوابستگان به رژیم صفوی، آن فرم ها و رسوم را با تشیع و تاریخ تشیع و مصالح ملی و مذهبی ایران تطبیق داده و به آن قالب­های مسیحی اروپایی و محتوای شیعی ایرانی می بخشند بطوری كه ناگهان در ایران سمبل ­ها و مراسم، مظاهر كاملاً تازه ای كه هرگز نه در ملیت ایران سابقه داشت و نه در دین اسلام و نه در مذهب شیعه، بوجود آمد.

در علامت (علم)تیغه ها نماد حق طلبی شیعه و نمادی از تیغه ی شمشیر است که در یاری امام حسین (ع) از نیام بر کشیده شده است و این تیغ ها هیچ گاه در نیام نخواهد شد.

معمولا بر روی تیغه ها زیارت عاشورا، اشعار و یا آیاتی از قرآن نوشته می شود. بر روی تیغه ها جز نام زیبای ائمه اطهار(ع) و اسماء جلاله چیز دیگری حک نشده است.

حیواناتی هم بر روی برخی ازعلامت ها حک می شود که هر کدام معنی خاص خود را دارند. در زیر به چند نمونه از آنها اشاره می کنیم.

- شیر : شیر که در ادبیات نماد شکوه، جلال، بزرگی، ابهت است آن را به حضرت علی علیه السلام منصوب می کنند.

- آهو : نمادی از امام رضا علیه السلام و ایرانی ترین نماد یعنی ضامن آهو است.

- طاووس: نماد امام زمان عجل الله است و بر گرفته از این حدیث زیباست(المهدی طاووس اهل الجنه).

- شتر : در قرآن در ماجرای قوم ثمود و حضرت صالح از این حیوان یاد شده است كه شاید ارتباط معنایی‌اش با عاشورا و علت نصب آن در علم مربوط به عاشورا در همین‌جا نهفته باشد. قوم ثمود برای كشتن ناقه‌ی صالح به واسطه‌ی كینه‌ و بی‌دینی‌ همچون شتران دیگر او را نحر كردند و به بدترین شكل كشتند. تا جایی كه طبق روایت امام صادق علیه‌السلام كسی از صغیر و كبیرشان نماند كه ضربه‌ای به این شتر وارد ننماید، همان اتفاقاتی كه یزدیان در روز عاشورا انجام دادند.

- تبرزین و کشکول: استفاده از این نماد اشاره به درویش کابلی دارد که در روز عاشورا با یک کشکول آب به خدمت امام حسین(ع) رسید و امام قبول نکردند.

- اژدها : البته در"علم" معمولاً دو سر اژدها نیز دیده می شود که نسبت به سایر عناصر از دلالت کمتر شناخته شده ای برخوردار است. این دو سر اژدها نماد لشگر جنیان حاضر در روز عاشورا برای یاری امام حسین (ع) است که اذن خواستند ولی امام حسین (ع) با توجه به آنکه مامور به ظاهر بودند با جنگیدن جنیان موافقت نفرمودند.

- مشعل و فانوس : جالب است که در گذشته و زمانی که برق وجود نداشته و مردم برای روشنایی از مشعل و فانوس برای روشن کردن پیرامون خود استفاده می کردند، برای روشنی علامت های خود نیز از این دست وسایل استفاده می کردند که دارای جنبه هنری و تمثیلی زیبا بوده است.

نخل : نخل هم یکی دیگر از نمادهای عزاداری قدیمی و اصیل است که در برخی شهرها و تهران (به ویژه در شمیران) روز عاشورا به نشانه ی تشییع پیکر مطهر امام حسین علیه السلام روی دست مردم به حرکت درمی آید.