بیطال یا بایتال

نویسنده :محمد اردم

تاریخ:پنجشنبه 8 مهر 1395-03:29 ب.ظ

بایتال یکی از توپونیم‌های نادر و محتملاً منحصر به فرد در ایران و از توابع ماکوست. در ترکی آذربایجان-تا جایی که می‌دانم- دو معنا برای بایتال(baytal) وجود دارد؛ معنای اوّل-که در دیل دنیز هم آمده است-مبدّل از بیطار(= طبیب اسپ و دام یعنی دامپزشک) است: بیطار>بایتار>بایتال. در زبان شفاهی آذربایجان و آناتولی، فرم بایتار هم به این معنی موجود است. بیطار معرَّب و دخیل از یونانی است و در یونانی مرکب از hippo(= اسپ) و iyatri(=مداوا، معالجه). پسوند اخیر در Psychiatry هم وجود دارد که روانکاوی ترجمه شده است. این ترجمه در جای خود خوب است، ولی واژۀ اروپایی متضمّن معنای درمان و مداواست.

 علاوه بر معنای فوق، بایتال دیگری هم وجود دارد که در نقاط مختلف به صورتی نادر مشاهده می‌شود. این لفظ یک معنای حقیقی دارد؛ اسپِ ماده یعنی مادیان، و یک معنای مجازی؛ یعنی آدم خُل، تنبل و بی‌عار. بایتال با معنای حقیقی‌اش در آناتولی هم-گرچه در محدوده‌یی کوچک-ضبط شده است. برای معنای حقیقی تعبیر "آت -بایتال"(=مادیان) و در ترکمنی "بایتال آت" موجود است. بایتال در السنۀ ترکی آسیای مرکزی، ناحیۀ ولگا و ترکستان هم وجود دارد. برای معنای مجازی هم قیاس کنید با مایدان که مقلوب مادیان دخیل است و باز حسبِ اطلاع، فقط در معنای مجازی(=آدم تنبل و کسی که تن به کار نمی‌دهد) رواج دارد. مبنای این تطوّر معنایی، باید تصوّر ضعفِ جنسِ مؤنث باشد که گویا غیر از عالم انسانی در عالم حیوانات هم صادق است.

 گرهارد دؤرفر(مادّۀ 827) از بیطل بحث کرده و علی‌رغم ذکر اتیمون‎های پیشنهادی مختلف، نظری قطعی ابراز نمی‌کند. با این حال پسوند ـتال قطعاً مغولی است. محققان دیگر هم عمدتاً مطالب دؤرفر را تکرار کرده‌اند.

 توپونیم مزبور در بالا، در اسناد رسمی، بیطال است. ولی فرمِ بایتال هم-که انعکاس تلفظِ محلّی و ترکی است- رواجی دارد. در آسیای مرکزی و ترکستان هم توپونیم‌هایی با اسم بایتال ساخته شده که یکی از مشهورترین آنها، آق‌بایتال در جبال پامیر تاجیکستان است. به هر صورت چون بایتال در ترکی رواجی داشته، توپونیم بایتال نمی‌تواند لزوماً انعکاسی از از سکونت مغولان در منطقه باشد. گرچه در صفحات خوی و ماکو، اسامی مغولی دیگری هم وجود دارد یافت می‌شود. من جمله آباتی که قبلاً تحلیل شده و قطعاً توسط مغولی‌زبانان نامگذاری شده است.

بخش نظرات :

سه شنبه ۲۷ مهر۱۳۹۵ ساعت: 6:55  توسط: ائلچی بئ

سالاملار سالاریان جانابلاری دان اوغورلو.  بای در ترکی به معنی غنی و ثروتمند معنی شده. آنکه در این نوشته اظهار نظر شده در مناطق ترک نشین و تورکوستان نام هایی چنین یافت می شود به باور من ربطی کلمه بیتال و و لفظ بایتال ندارد. کلمه بیطال به نظر میاید که عربی باشد