زبان و ادبیات ترکان خراسان

کتاب ده قورقود

_قسمت1

📝 کتاب پژوهشی در اسطوره دده قورقود توسط آقای جوانشیر فرآذین در 192 صفحه تهیه شده است. در کنار مطالب ذیل خواندن کتاب آقای فرآذین اطلاعات علمی زیادی را به خواننده می دهد.

دده قورقود شاهکار ادبیات باستانی و اساطیری تورکان آذربایجان :

مطالب زیر از نوشته های اینترنتی آقای مهدی خوش منظر قراملکی تلخیص گردیده است و اطلاعات نسبتا کاملی را به اجمال در مورد کتاب دده قورقود ارائه می دهد برای اکسب اطلاعات جامعتر می توان به کتاب پژوهش دده قرقود نوشته آقای جوانشیر فرآذین رجوع نمود

در میان گنجینه پر بار ادبیات فولکلوریک آذربایجان داستان های دده قورقود به عنوان نمونه از داستان های حماسی- قهرمانی که ارزش تاریخی نیز دارد ، جایگاه ویژه ای به دست آورده است به طوری که سازمان یونسکو سال 1999 را به نام داستان های دده قورقود ثبت کرده است. همچنین مدیر کل سازمان یونسکو در نشست بین المللی دده قورقود (باکو 1379)  این کتاب را به عنوان یادگار تاریخی، فرهنگی بشریت معرفی کرده است.

این داستان ها با شیوه ای بدیع صحنه ها و پرده هایی از زندگی حماسه آمیز مردان و زنان قبیله اوغوز را به تصویر می کشد.

کهن ترین نسخه خطی از کتاب دده قورقود هنگامی کشف شد که فلیشرکتابدار کتابخانه دِرسدن آلمان درصدد تهیه فهرستی از کتب کتابخانه بود که در لیست او برای اولین بار نام کتاب دده قورقود در بین نسخ خطی کتابخانه ثبت شده است. عنوان این نسخه " کتاب دده قورقود علی لسان طایفه اوغوزان " می باشد که در 154 صفحه نگاشته شده است و هیچ اثری از نام کاتب و تاریخ کتابت درآن مشاهده نمی شود و فقط به این دلیل که تاریخ تحویل آن به کتابخانه احمد پاشا (پادشاه عثمانی) فرن 10 هجری ذکر شده است ، فلیشر نیز آن را در ردیف آثار متعلق به این دوره قرار داده است. نسخه خطی دیگر از کتاب دده قورقود در سال 1950 توسط اتور رُزی دانشمند ایتالیایی در کتابخانه واتیکان یافت شد. این نسخه مانند نسخه قبلی فاقد نام کتاب و تاریخ کتابت است و در 109صفحه نوشته شده است نسخه آلمانی   از يک مقدمه و دوازده بوي (داستان) و نسخه واتیکان فقط شش داستان دارد،

 مقدمه کتاب نمونه هايي از سخنان حکيمانه ي دده قورقود و افکار مذهبی اسلامی جدید اوغوزها دارد. 

از مجموع دوازده داستان ، هشت داستان دورنمای رزمی، دو داستان مضمون عاشقانه و دو داستان نیز شمایل اساطیری دارد.(۸) نام داستان ها به شرح زیر می باشد که نسخه واتیکان شامل داستان های 1و2و3و4و7و12 می باشد. قابل ذکر است که داستان دومرول دیوانه سر(5) و تپه گوز(8) به خاطر ارزش اساطیری جایگاه ویژه ای دارند و همواره توسط محققان با افسانه های باستانی یونان مورد مقایسه وافع شده اند.

داستان های دده قورقود مانند تمام داستان های ادبیات فولوریک آذربایجان از دو قسمت نظم و نثر تشکیل شده است. نثر داستان ها ساده وروان و نزدیک به زبان گفتار نزدیک است و بخش های منظوم داستان ها ، از نظر وزن و قافیه بیشتر به شعر آزاد شباهت دارد که در آن احساسات و آرزوها و خواسته ها به دور از هرگونه تصنع و با طبیعی ترین شکل بیان شده است. بخش های منظوم در مجموعه داستان ها 2000 بیت می باشند و تقریبا 30 درصد متن را تشکیل می دهند.

زبان نوشتاری کتاب به زبان های ترکی آذربایجانی و آناتولی شرقی(ترکیه) نزدیکتر می باشد.

در مجموع  کل کتاب 350 کلمه عربی و136 کلمه فارسی به کار رفته است و بقیه لغات ریشه ترکی دارند که در بیشتر موارد لغات عربی و فارسی با مترادف ترکی خود به کار رفته اند که نشان از تازگی این لغات نزد آنان و آشنا نبودن همه ی مردم با معانی این لغات می باشد.

از نظر جغرافیایی نیز حوادث در آذربایجان و شرق تورکیه اتفاق می افتد.

فون دیتس  شرق شناس آلمانی در سال 1815 در این باره دده قورقود می گوید: «تپه گوز هم به غول های دیگر و هم به غول هومر از تمام جهات شبیه است اما غول اوغوز از یونانی گرفته نشده است بلکه غول یونانی تقلیدی است." داستان تپه گوز یادآور داستان دیگری نیز می باشد. تپه گوز هیولایی که وارد زندگی اوغوز ها شده و به آن ها حمله ور شده و آن ها را می خورد ، در نهایت راضی می شود که با گرفتن دو آدم و پانصد گوسفند برای هر روز از حمله به دیگر انسان ها خودداری کند . می دانیم که در داستان ضحاک مار به دوش در شاهنامه فردوسی نیز ضحاک هر روز از گوشت مغز دو مرد جوان و نیز گوشت گوسفند استفاده می کند.

علاوه بر این ها آشیل در حماسه های یونان باستان قهرمانی رویین تن است که در شاهنامه نیز این خصلت به اسفندیار نسبت داده شده است که در داستان های دده قورقود تپه گوز نیز ویژگی رویین تن بودن را داراست.

📚 #دده_قورقود_قسمت2

📝 اگر بخواهیم مقایسه ای انجام دهیم که کدام یک از این افسانه ها کهن تر است وکدام یک تقلیدی است باید گفت که داستان های دده قورقود از آثار فولکوریک و داستان های مردمی میباشد

به این معنا که اساس این داستان ها در بین مردم عادی جامعه به وجود آمده و نسل به نسل منتقل گشته است و تغییراتی را پذیرفته است در حالی که فرذوسی برای سرودن شاهنامه به سراغ منابع موجود تاریخی و افسانه ای رفته است و از آنها استفاده کرده است.

پس از دیتس، شرق شناس آلمانی دیگری به نام تئودور نولد و سپس حمید آراسلی و م.ح. طهماسب و محرم ارگین ادیب و زبان شناس اهل ترکیه بر روی دده قورقود کار کردند بولوت قاراچورلو( سهند ) شاعر و ادیب گرانقدر آذربایجان در سال 1345 در مجموعه هایی به نام  های " سازمین سوزو (پیامی از زبان سازم) ، دده مین کیتابی (صحیفه ای از بزرگان) و قارداش آندی (پیمان برادر) " داستان هایی از کتاب دده قورقود را به نظم کشید و سپس افراد بیشتری بر روی این اثر کار کردند.

قدمت و پیشینه اثر دده قورقود : در آغاز سده ی چهاردهم میلادی مورخی مصری به نام ابوبکر بن دواتداری در کتاب دررالتیجان ضمن نام بردن از اوغوزنامه ها ، توضیحاتی نیز در مورد داستان تپه گوز داد.

به طور خلاصه وجود شواهدی مانند نیزه های چوبین ، کمان های زمخت و فوق العاده سنگین ، ناشناخته بودن فلزات ، تولد رازناک تپه گوز یا غول یک چشم ، آشنایی دورا دور و پر ابهام از جانوران و تشخیص ندادن جنسیت آنها ، ترس از وارد شدن به دشت و باورهای توتمیستی مانند جنبه تقدس آمیز دادن به گرگ و... نشان دهنده این موضوع می باشد که اساس وسرمنشا داستان ها نمی تواند متعلق به قرن 6 و7 میلادی باشد وبه زمان کهن تری باز می گردد(به نقل از رحمانی فر)

بارتولد به عنوان اصلی ترین محقق کتاب دده قورقود درباره ی این موضوع می گوید:

«آثار ادبی منسوب به قورقود حتی تا به امروز هم نزد ترکمن ها باقیمانده است. در قرون وسطی در آناتولی هم این افسانه ها را می شناختند و در دوران عثمانی ها هم تا قرن هفدهم بار دیگر بیش از پیش میان ترکهای آذربایجان رواج یافت. در قرن دهم نام قورقود را نزد پچنک ها ( از افوام ترک) می یابیم. از آنچه گفته شد می توان چنین استنباط کرد که افسا نه های بابا قورقود میراث تاریخی پیش از اسلام است که اوغوزها ان را فرا گرفته وبا خود به باختر آورده اند.»

وضعیت مذهبی: هر چند قبایل اوغوز در قرن 11 میلادی اسلام آوردند اما هنوز تمام سنن اسلامی در میان آنان رسوخ نکرده است برای مثال در محافل و مجالس صحبت از می و شراب به میان می آید و خوردن شراب نه تنها نهی نمی گردد بلکه برای زدودن غم ازدل توصیه نیز می شود. در داستان ها سوگند خوردن نیز هنوز رنگ و بوی مذهبی نگرفته است و از عباراتی مانند " قیلینجیما دوغرانیم ( به شمشیرم ریز، ریز شوم )" و " اغلوم دوغماسین، دوغسادا اون گونه وارماسین ( پسرم نزاید و اگر بزاید تا ده روز نپاید )" به جای سوگند به مقدسات مذهبی استفاده می شود. همچنین خدایی که در داستان دومرول دیوانه سر معرفی می شود با خدای اسلام تفاوت اساسی دارد. در اینجا خدا از تمجید و ستایش شادمان می شود و از توهین عصبانی می گردد و عزرائیل نیز در وضعیت عادی از یک انسان می ترسد وتنها با نیرنگ و معجزه بر انسان پیروز می شود. همین تفاوت بین خدای دومرول دیوانه سر و خدای اسلام دلیلی بر بحث کهن تر بودن ریشه داستان ها از زمان اسلام می باشد.

نقش زنان : در داستان های دده قورقود زنان منزلتی ارجمند و ستایش آمیز و هم طراز با مردان دارند. در این داستان ها برخلاف بسیاری از افسانه های شرق که زن وضعی نکوهش بار به خود می گیرد ، زن با تمام عواطف انسانی و شهامت عزت اخلاقی و موقعیت بلند مادری جلوه می کند. در خانواده ها نشانی از تعدد زوجات به چشم نمی خورد و زن در همه جا هم طراز و هماورد مرد است و یکی از راه و روش های مرسوم انتخاب همسر، هماورد بودن دختر و پسر در فنون کشتی و اسب سواری و تیراندازی و شمشیر زنی است. این وضعیت را به وضوح می توان در مورد بورلا خاتون یکی از شخصیت های زن مشاهده نمود.

البته در بین جوامع تورک همواره زنان از منزلت خاصی برخوردار بوده اند و شایستگی های قابل ستایشی داشته اند. بر اساس منابع تاریخی در مقابله با هجوم اسکندر به آذربایجان یک هزار تن از زنان ودختران شجاع این سرزمین در میدان نبرد حضور داشته اند وهمچنین در جنگ چالدران نیز شش هزار نفر از زنان جنگجو پا به میدان گذاشته اند و حتی در انقلاب مشروطه نیز تعداد زیادی از زنان ودختران آذربایجان با پوشیدن لباس مردانه وارد صفوف جنگی مردان مجاهد شده اند(۳۴)

ابن بطوطه در سفر نامه خود از اهمیت بالای مقام زن در بین ترکان بارها سخن گفته است.

#فارسی_تورکی

#ادبیات_تحقیقی

#جوانشیر_فرآذین