زبان و ادبیات ترکان خراسان

اصول نام‌گذاری و شمارش اعداد در زبان ترکی(1)

عدد درزبان ترکی سای(Say) نامیده می شود. شمارش(سایماق) اعداد درزبان ترکی تابع قاعده معینی است و در شمارش ابتدا اعدادبزرگتر و سپس اعدادکوچکتر خوانده و نوشته می شوند. برخلاف زبانهای دیگر همچون فارسی و عربی هیچ استثنایی درآن وجود ندارد و اعداد جا و شکل خود را عوض نمی کنند.

صرف فعل سایماق در زمانهای مختلف بصورت زیراست.

امر	حال	گذشته	آینده نزدیک	آینده
ساییم	ساییرام	سایدیم	سایارام	سایاجاغام
سای	ساییرسان	سامیشام	سایاریم	سایاجاغدیم
سایسین	ساییر	سامیشدیم	سایارمیشدیم	...

از لازمه های یک زبان، عدد است. بدون عدد واقعاً ارتباط گوینده و شنونده کامل نمی شود. در زبان ترکی نقش عدد بارزتر و گسترده تر است، چراکه عدد در ترکی حتی می تواند در قالب فعل درآید. شمارش اعداد در زبان ترکی تابع قاعده معینی است و از لحاظ دستوری و نوشتاری استثنایی درآن وجود ندارد. قاعده مند بودن شمارش يادگيري آن را آسان مي كند.

ساختار اعداد صحیح

 عدد صحیح (اعداد غیر ازکسری و اعشاری و ... ) در زبان ترکی مانند بسیاری از زبانها در دو ساختار دیده می شود:

الف- عدد صحیح با ساختار ساده : عدد با ساختار ساده ، عددی است که از یک کلمه تشکیل می شود و در ترکی عبارتند از:

• بیر ـ ایکی ـ اوچ ـ دؤرد ـ بئش ـ آلتی ـ یئددی ـ سکگیز ـ دوققوز (به ترتیب یک تا نه)
• اون ـ ییرمی (ایگیرمی) ـ اوتوز ـ قیرخ ـ اللی ـ آلتمیش ـ یئتمیش ـ سکسن ـ دوقسان (به ترتیب ده تا نود)
• یوز ـ مین ـ تومن ـ میلیون ـ میلیارد (به ترتیب صد ، هزار ، ده هزار ، میلیون ، میلیارد)
البته دو عدد میلیون و میلیارد ترکی نیستند ولی اکنون در ترکی استفاده می شوند.

 درجدول زیر اعداد ساده با الفبای لاتین نوشته شده اند:

یکها:		دهها:			صدها:
1- بیر	Bir.	10-اون	On	یوز		yüz
2- ایکی	İki	20-ییرمی	Yirmi	مین		min
3- اوچ	Üç	30- اوتوز	Otuz	تومن		toman
4- دؤرد	Dört	40- قیرخ	Qırx	میلیون		Milyon
5- بئش	Beş	50- ائللی	Elli	میلیارد		Milyard
6- آلتی	Altı	60- آلتمیش	Altmiş
7- یئددی	Yeddi	70- یئتمیش	Yetmiş
8-سککیز	Sekiz	80- سئکسن	Seksən
9- دوققوز	Dokuz	90- دوخسان	Doxsan

جدول (1) عدد با ساختار ساده

ب- عدد صحیح با ساختار مرکب: اعداد مرکب ازترکیب دو یا چند عدد ساده تشکیل می شوند. درشمارش اعداد مرکب ابتدا اعداد بزرگتر و سپس اعداد کوچکتر می آیند. مثلاً برای ساختن عدد چهارده درترکی ابتدا ده سپس چهار (اون دؤرد). می آید، البته در فارسی هم چنین است و فقط اعداد بین ده و بیست اینگونه  قاعده مند نیستند و مقلوب شده اند. به همین ترتیب داریم: یئددی یوز آلتمیش بئش (هفتصد و شصت و پنج) ، بئش مین یئددی یوز اللی دؤرد (پنج هزار و هفتصد و پنجاه و چهار) و هزار و سیصد و هفتاد و هشت = مین اوچ یوز یئتمیش سککیز.

بطور کلی این اعداد بصورت زیر تشکیل می شوند:
• اعداد دو رقمی غیر ساده (11 تا 99): (رقم دهگان + رقم یکان)
مثلاً برای عدد دو رقمی غیرساده شصت و هفت درترکی داریم:

( آلتمیش یئددی=آلتمیش + یئددی)

• اعداد سه رقمی غیر ساده (101 تا 999):به ترتیب (رقم صدگان + رقم دهگان + رقم یکان) مانند: آلتی یوز قیرخ اوچ (ششصد و چهل و سه)

• اعداد چهاررقمی غیرساده (1001 تا 9999): به ترتیب (رقم هزارگان + رقم صدگان + رقم دهگان + رقم یکان) مانند: مین اوچ یوز اللی یئددی (هزار و سیصد و پنجاه و هفت). 

 اكنون شما مي توانيد با اضافه كردن اعداد به همديگر, عدد مورد نظر خود را بسازيد. به مثالهاي زیر بيشتر توجه كنيد:

21= ايييرمي بير ، 32= اوتوز ايكي،   105= يوز بئش ،  1002= مين ايكي،  2004= ايكي مين دؤرد.

همچنین اعداد صدگان در ترکی از قاعدۀ خاصی پیروی می کنند یوز(100) ، ایکی*یوز(100*2) ، اﯙچ*یوز(100*3) دؤرد*یوز(100*4) ، بئش*یوز(100*5) ، آلتئ*یوز(100*6) ، یئتدی*یوز(100*7) ، سکگیز*یوز(100*8) ، دۏققوز*یوز(100*9)

 عدد قدیمی ده هزار در ترکی بصورت «تومن» اکنون کاربرد عددی ندارد و فقط در واحد پول استفاده می شود. مثلاً در دیوان ها در هزاره گذشته می خوانیم: «تومن مین ثنا» یعنی ده هزار هزار ثنا. به عبارتی هزاران بار ثنا.
انتظار نمی رود عدد بصورت مجرد درجمله ظاهر شود (مگر به ندرت) و انتظار داریم در کنار هر عدد یک اسم مشاهده کنیم. در زبان ترکی عدد قبل ازاسم آمده و تعداد و کمیت آنرا می رساند. مانند ایکی کیشی (دو مرد) ، اوچ آغاج (سه درخت) ، مین ار (هزار جوانمرد).
اما گاهی خواهیم دید که عدد به آنسوی اسم می رود و مانند حالات شش گانه اسم را به خود می گیرد. مانند: اوشاقلارین(چاغالارین) بیری گئتدی ، آغاجلارین ایکیسی اوجا دیر ، میدادلارین دؤردو سنین دیر.
دیده می شود که اسم مقلوب شده بصورت جمع ظاهر می شود. در این حالت می توان جمله را به حالت عدد + اسم تبدیل کرد. به شرطی که عدد بصورت طبیعی آمده و اسم مفرد شود. بصورت:
بیراوشاق گئتدی ، ایکی آغاج اوجا دیر، دؤرد میداد سنین دیر.
در ترکیب عدد و اسم مقلوب اگر اسم به موضوع خاص و منحصری اطلاق نگردد می توان آنرا فرد آورد. مثلاً هم «میدادلارین دؤردو سنین دیر» می توان گفت و هم «میدادین دؤردو سنین دیر». چرا که مداد مانند اوشاق به موضوع منحصری اطلاق نمی گردد و حالت عام دارد.
نکته دیگر درباره عدد این است که می توان بین عدد و اسم ، واحد اسم را آورد. مثلاً بجای «اوچ آدام» می توان «اوچ باش آدام» یا «اوچ نفر آدام» را آورد. برای نمونه:
آلتی باش اوشاق(چاغا) ، اوچ نفر آدام ، اون دنه چؤرک ، بیر جوت باشماق ، بیر توپ پارچا ، بیر تیکه چؤرک ، بیر دامجی سو ، بیر قاشیق شربت ، بئش پارا کند ، بئش تومن پول ، اوچ گؤز دام و ... .
از موارد دیگری که بین عدد و اسم واسطه قرار می گیرد ، صفت است. چراکه اگر اسم دارای صفت باشد ، باید قبل از اسم بیآید. لذا بین عدد و اسم ، صفت ظاهر می شود. مانند: ایکی گؤزل گول ، دؤرد اوجا اوغلان ، ایکی یاخشی یولداش. حال اگر بخواهیم عدد را همراه با واحد بیآوریم ، هم واحد و هم صفت بین عدد و اسم قرار می گیرند. مانند: ایکی دنه گؤزل گول ، دؤرد باش اوجا اوغلان ، ایکی دنه یاخشی یولداش.
گاهی ممکن است عدد خود نقش اسم را بازی کند. البته این اتفاق، نادر است. مانند: بو پارچا بئش مینه دیر (بو پارچا بئش مین تومنه دیر) ، بو ورقه ییرمیه یازیلیب (بو ورقه ییرمی نمره ایچون یازیلیب) ، اونلارین اوچو بیره دگمز (اونلارین اوچ دنه سی بیر دنه یه دگمز).

 نکته: از لحاظ محاوره و گفتگوی شفاهی به زبان ترکی در ایران و در بعضی از مناطق کشور جمهوری آذربایجان استثنایی وجود دارد. و آن کاربرد کلمه فارسی هشتاد به جای کلمه ترکی آن یعنی سکسن می‌باشد. البته کلمه هشتاد در این حالت تابع قواعد شمارش اعداد در ترکی است.

شمارش اعداد از هشتاد تا عدد نود در زبان محاوره‌ای ترکی آذربایجانی در ایران بدین صورت است: هشتاد (۸۰) ، هشتاد بیر (۸۱) ، هشتاد ایکی (۸۲) ، هشتاد اوچ (۸۳) ، هشتاد دؤرد (۸۴) ، هشتاد بئش (۸۵) ،هشتاد آلتی (۸۶) ، هشتاد یئددی (۸۷) ، هشتاد سککیز (۸۸) ، هشتاد دوققوز (۸۹) ، دوخسان (۹۰)

 این استثنا در مورد آذربایجانی های شرق ترکیه ، گرجستان ، داغستان و مناطق شمالی جمهوری آذربایجان صادق نیست.