ادامه ازپست اصول نام‌گذاری و شمارش اعداد در زبان ترکی(۱)

اعداد ترتیبی: اعداد ترتیبی به اعدادی گفته می شود که به شکل نظم و ترتیب و پشت سرهم بیان شود و غلامت آن " اینجی" یا " اینجی سی"   است.
در زبان ترکی نیز مانند همه زبانها از اعداد ترتیبی استفاده می شود. اگر به انتهای عدد ترکی پیوند چهارگانه «ینجی» ( inci, ıncı,üncü,uncu)  را با توجه به حروف صدادار هجای آخر مطابق قانون هماهنگی اصوات اضافه کنیم ، به عدد ترتیبی تبدیل می شود. مانند: آلتینجی(altıncı)، ایکینجی(ikinci)، دوقوزونچو (doqquzuncu )، اوچونچو(üçüncü)

مثال:

فارسی

ترکی

latin

 اولین

بیرینجی

birinci

دومین

ایکینجی

ikinci

سومین

اوچونجو

Üçüncü

دهمین

اونونجو

onuncu

صدمین

یوزونجو

yüzüncü

هزارمین

مینینجی

mininci

میلیونین

میلیونجو

Milyonuncu

ملیاردین

ملیاردینجی

Milyardinci

 با توجه به جدول فوق : اولاً دیده می شود که بسته به مصوت اخر عدد، پیوند "ینجی"یکی ازحالات چهارگانه خود را با عدد همراه می کند. ثانیا، اگرآخرین حرف عددی یکی ازحروف صدادارباشد، درصرف آن، حرف "ای=y  " اضافه نمی شود بلکه یک حرف صدادارازآن حذف می گررد. مانند اعداد «ایکی ، آلتی ، یئددی» که به مصوت «ای» ختم می شوند ، دیگر نیازی نیست دوباره همراه با «ینجی» مصوت «ای» را اضافه کنیم، بلکه دراین حالت «نجی» کافیست. مانند: ایکینجی ، آلتینجی.
اعداد ترتیبی ممکن است در نقش اسم ظاهر شوند و حالات شش گانه آنرا به خود بگیرند. مانند: بئشینجی دن سوروشدوم ، ایکینجی دن اویانا فایدا وئرمز ، دؤردونجونون آدی نه دیر؟


اعداد شرحی: به اعدادی گفته می شود که چگونگی و موقعیت خودراشرح دهند. مانند:

فارسی

ترکی

latin

دوبدو

ایکی ایکی

Iki-iki

سه به سه

اوچ اوچ

üç-üç

چهاربه چهار

دورj دورj

dört-dört

ده به ده

اون اون

On-on

صدبه صد

یوز یوز

yüz-yüz

هزابه هزار

مین مین

min-min


اعداد کسری: اعداد کسری به اعدادی گفته می شود که کمتراز یک باشند. اعداد کسری اعم ازاعشاری و متعارفی بخش عمده ای ازاعداد هستند و بدون آن نمی توان منظور خود را رساند. عدد اعشاری مانند «سه و ممیز هفت دهم» یا عدد متعارفی مانند «سه پنجم» در ترکی چگونه استفاده و بیان می شوند.

عدد اعشاری : عدد اعشاری مانند 5.4 (پنج و ممیز چهار دهم) را در ترکی به یکی از صورتهای زیر می خوانیم:

 «بئش ممیز دؤرد» ، «بئش و اوندان دؤرد» ، «بئش تام و اوندان دؤرد».

گاهی نیز به تقلیداز فارسی می شنویم که می گویند: «بئشی دؤرد» درحالیکه در فارسی نیز گفتن «پنج و چهار» به جای «پنج و ممیز چهار دهم» صحیح نیست. «پنج و چهار» در ادبیات فارسی معنای عدد «نه» می دهد. مثلاً اگر در شعر فارسی می گویند: «ای ده و چهار من بیا» یعنی «ای ماه شب چهارده من بیا» و هرگز منظور از «ده و چهار» عدد «ده و ممیز چهار دهم» نیست!. به هرحال در ادبیات محاوره چه ترکی و چه فارسی برای تسهیل، ساده سازی هایی می کنند که با ادبیات مکتوب سازگار نیست.

مثال : دو ممیز بیست و پنج صدم (25/2)=ایکی تام، یوزده اییرمی بئش.

مثال : سه ممیز بیست و پنج صدم (75/3)=اوچ تام، یوزده یئتمیش بئش.

عدد متعارفی : درمورد اعداد کسری یا متعارفی مانند «5/2» (دو پنجم) نیز در ترکی می گوئیم: «بئش دن ایکی» یعنی «دو ازپنج».

از اعداد کسری معروف در ترکی می توان گفت: یاری (یک دوم یا نیم) ، اوچدن بیر (یک سوم) ، دؤرددن بیر (یک چهارم) ، بئشدن بیر (یک پنجم) ، اوندان بیر (یک دهم) ، یوزدن بیر (یک صدم) هستند.

گاهی نیز این اعداد را بصورت زیر می گویند که باز صحیح است: اوچه بیر ، دؤرده بیر ، بئشه بیر ، اونا بیر ، یوزه بیر. که مفهوم یک به سه ، یک به چهار و ... را دارد.

مثال : سه هشتم=سککیزده اوچ

مثال : یک دوم=ایکی ده بیر (یاریم)

در مورد عدد صد، اگر مبنا صد باشد، مفهوم درصداز آن استخراج می شود. مانند: یوزه اون (ده در صد)، یوزه اللی (پنجاه در صد) ، یوزه دوقسان دوققوز (نود و نه در صد) ، یوزه یوز (صد در صد).

اعداد غیرمعین:  اعداد نامعین ، اعدادی هستند که مقدار نامعین و نامشخصی را نشان می دهند. در ترکی نیز درکنار اعداد معین ازاعداد غیرمعین استفاده می شود. مانند: «آز(کم) ، چوخ(زیاد) ، آرتیق(زیادتر)، اسگیک(کمتر)، بوقدر(اینقدر)، خئیلی ، لاپ ، ان ، داها ، اولدوقجا و ...». در کنار این اعداد غیرمعین می توان از ترکیبات آنها با پیوندها و حالتهای شش گانه اسمی آنها نیز درجمله استفاده کرد. مانند:

 آزجا ، چوخلو ، چوخدان ، چوخدانکی ، خئیلک ، آزی ، چوخو ، چوخونون و ... .


اعداد تشبیهی: اعدادی که شباهت را می رسانند . مانند:

بو اوندن چوخ دور(این ازآن زیادتراست).

بو اونابنزییر(این به آن شبیه است).

ایکی قیز بیری بیرینه بنزییر(لر)(این دو دختر شبیه هم هستند).

بواونجادیر/این همانقدراست.

بو اونا تایدیر/ این هم انداز و هم شکل آن است.


عدد در نقش فعل: ازتوانمندیهای استثنائی زبان ترکی ساختن فعل ازعدد است. اگر پیوند «له/لا» به عدد بچسبد ، از آن فعل می سازد. مانند: ایکیله مک (دوتائی کردن ، دوبله کردن) ، یاریلاماق (نصف کردن) ، بئشله مک (پنج برابر کردن).

عدد قیدی: اعدادی هستن که درنقش قید ظاهر می شوند . مانند اعداد قید سوالی نئچه(چند)؟ ، نه چه(چقدر)، نئچه دنه(چنددانه)، نه قدر(چه قدر)، نه دن(ازچه)، نه ده(درچه)، نه یه (به چه)، نه یی(چه را)، نه یین(مال چه).

مثال:او نئچه یه دیر؟(آن چقدر می ارزد).

اونون قیمتی نئچه دیر؟(قیمت آن چقراست؟)

او نه قدر دیر؟(آن چقدراست؟)

او ائو نئچه یه دیر؟(آن خانه چند می ارزد؟).

بو کیتابین دیری چوخدور.(ارزش این کتاب زیاداست).

عمل جمع:

5=2+3 ( سه به علاوه دو می شود پنچ.)( اوچ، اوسته گل ایکی، برابردیربئش).

۸=۵+۳ (پنج بعلاوه سه می شود هشت)( بئش، اوسته گل اوچ، برابردیر سککیز) .

عمل تفریق:

۴=۲–۶( شش منهای دو می شود چهار)( آلتی، چیخ ایکی، برابر دیر دؤرد).

3=1-4 (چهار منهای یک می شود سه)(دورد، چیخ بیر، برابردیر اوچ). 

۳-=1-4
بیر دن دوردی چیخسان اولار منفی اوچ
آلتی دان ایکینی چیخسان اولاتر دورد