💯 براساس مصوبه هیئت دولت، واحد پول ایران بعد از 87 سال دوباره تومان شد

مهران باهارلی

💢 تومن - Tümən  تومان، تمان، تمن، تومانه، طومان: کلمه‌ای تورکی - آلتائی به معنی ده هزار، واحد شمارش معادل ده هزار، واحد پول، واحد پولی بزرگ در دولت‌های تورکی حاکم بر ایران امروز، ایالت و توده بزرگ انباشته شده، تعداد زیاد، بیشمار، قصبه‌ای مشتمل بر صد ده، واحد نظامی مرکب از ده هزار سرباز، قشونی متشکل از ده هزار سپاهی (از همینجا رتبه امیر تومان به معنی فرمانده ده هزار، سرلشکر) است. تومان در اصل بر رقم‌های کلان دلالت می کرده است.

مصدر تومه‌نمق در زبان تورکی به معنای ثروتمند شدن و زیاد شدن از همین کلمه مشتق شده است. (اٶکوش اٶودو ایله، تومن مین ثنا - اوغان بیر بایاتا اونا یوخ فنا٬ عتبه الحقایق)

تومه‌نTümen (تومن، تومان، تمان، تمن، تومانه، طومان) کلمه‌اي تورکي-آلتائي است. در فرهنگ واژگان ديواني – نظامي و مالي دولتهاي تورکي حاکم بر ايران امروز، کلمه‌ي تومان داراي معاني‌اي از قبيل ده هزار، واحد شمارش معادل ده هزار، واحد نظامي مرکب از ده هزار سرباز، قشوني متشکل از ده هزار سپاهي، قصبه‌اي مشتمل بر صد روستا، ايالت و توده‌ي بزرگ انباشته شده، واحد پولي بزرگ، واحد پول، ... است. رتبه‌ي نظامي "امير تومان" در اردوهاي ترکي قديم و "توم‌گئنئرال" (مخفف تومه‌ن گئنئرال) در جمهوري ترکيه به معني فرمانده‌ي ده هزار (سرلشکر) از همين ريشه است.

معني اوليه‌ي کلمه‌ي تومان، تعداد زياد و بيشمار بود و بر رقم هاي کلان دلالت مي‌کرد که با مرور زمان بسط معنايي پيدا نموده است. تومه‌ن در شعر تورکي قديم نيز به اين معني بکار برده شده است: اؤکوش اؤودو ايله، تومه‌¬ن مين ثنا × اوغان بير باياتا اونا يوخ فنا - عتبه الحقايقÖküş övdü ile Tümen min sena/ Uğan bir bayata, ona yox fena . (ترجمه: با سپاس بسيار و هزاران هزار ثنا به خداي قادري که بر او فنائي نيست). مصدر تومه‌نمه‌کTümenmek در زبان ترکي به معناي ثروتمند گشتن و زياد شدن از همين کلمه مشتق است. کاربرد تومان در سنگ‌نوشته‌هاي تورکي اورخون حکايت از پيشينه‌ي کهن اين واژه دارد. ريشه‌ي واژه‌ي تومان را برخي تورکي و يا مغولي و بسياري چيني دانسته‌اند. هر چند تومه‌ن در زبان تخاري کهن (از زبانهاي هند و اروپائي) هم با ضبط تمان- تيمن، و در تخاري متأخر به شکل تومانه به معني ده هزار به کار رفته، اما ظاهرا اين واژه از زبان چيني کهن يا پيش از چيني به زبان تخاري و ديگر زبانها راه يافته است. کلمه‌ي تورکي تومان در شکل تومان Tuman به فارسي ادبي و تومن به فارسي محاوره‌اي هم وارد شده است. نخستين شواهد کاربرد تومان در زبان فارسي به متون تاريخي دوره‌ي مغول و سلاطين دولتهاي تورکي-موغولي حاکم بر اراضي فعلي ايران باز مي‌گردد.

پس از فرمان يکسان کردن اوزان و مقياس ها در دوره‌ي امپراتور تورک-موغول قازان‌خان، اصطلاح «تومان غازاني» (قازان تومه‌نيQazan Tümeni )، بعدها «تومان تبريزي» (تبريز تومه‌نيTebriz Tümeni )، «تومان ديواني» (ديوان تومه‌نيDivan Tümeni )، «تومان عراقي» (عيراق تومه‌نيİraq Tümeni ، منسوب به عراق عجم که شامل بخشهاي جنوبي تورک‌ائلي هم مي‌شد) و در دوره‌ي دولت تورکي تيموري بويژه در خراسان و هرات «تومان کپکي» (کبيک تومه‌نيKebik Tümeni )، «تومان خراساني» رواج يافت. در دوره‌هاي دولتهاي تورکي آق‌قويونلو، قاراقويونلو، قزلباشيه (صفويه) و افشاريه و نيز دولت لک زنديه، علاوه بر تومان، اصطلاح «تومان تبريزي» بار ديگر در فرمانهاي حکومتي و محاوره‌ي عامه رايج شد. در دوره‌ي تيموري، هر ١٥٠٠ تومان کپکي معادل ٩٠٠٠ تومان عراقي و در دوره‌ي آغ‌قويونلو معادل ٢٠ دوکات، در دوره‌ي قزلباشيه (صفويه) يک تومان معادل پنجاه عباسي و در دوره‌ي افشاريه معادل بيست نادري بود. در تمام اين دوره‌ها، مسکوکي به نام تومان وجود نداشت و اصطلاح تومان، نام پول و سکه‌ي خاصي نبود. بلکه در محاسبات ديواني به عنوان يک واحد پولي و محاسباتي بزرگ و معادل ده هزار دينار زر براي شمارش آقچه، مال، ياستيق (نوعي پول تورکي، به فارسي بالش)، حقوق ديواني و خراج ممالک به کار مي‌رفت.

براي نخستين بار در تاريخ دولت هاي تورک، فتحعلي‌شاه قاجار به ضرب پول و سکه طلا با نام تومان اقدام کرد. واژه‌ي تومان در دوره‌ي دولت تورکي قاجار، بر روي سکه‌هاي ناصرالدين شاه، مظفرالدين شاه، محمدعلي شاه و احمدشاه هم بکار رفته است. در اين دوره سکه‌ي طلاي يک توماني، نيم توماني (پنج قراني) و يک ربع تومان معمول بود. سکه‌هاي تومان متعلق به دوره‌ي ناصري و سکه‌هاي ده توماني طلا همراه با تصوير مظفرالدين شاه به عنوان يادگاري در دست است. در آغاز دوره‌ي حاکميت دولت تورکي قاجار بين سالهاي ١٧٩٨ تا ١٨٢٥ ميلادي، يک تومان معادل ٨ ريال (هر ريال برابر با ١٢٥٠ دينار) و پس از ١٨٢٥ در اواخر دوره‌ي فتحعليشاه قاجار که قران معرفي شد، يک تومان معادل ده قران و هر قران برابر با ١٠٠٠ دينار شد.