یازی قایدالاری / م. کریمی
تورک دیلی و تورک یازیسی تاریخ بویو گؤزَل خطلر صاحیبی اولموش، او جمله دن دامغالار، گؤگ تورک، اویغور و عرب الیفباسی باشقا خطلردن داها اوزون سوره ده یارارلانمیشدیر. آنجاق سؤزوموز بوگون عرب الیفیاسیندان استفاده ائتدیگیمیز و اونون دوزگون یازیلیشی حقینده اولمالیدیر. آما تورک خطینده دئدیکده بو بحثدن واز کئچمک ده دوزگون اولا بیلمز. چونکی تورکلر تاریخ بویو اؤز خطلری و اؤز یازیلاری اولموشدور. او جمله دن بیز بوگون چیوی یازیسیندان علاوه دامغا خطینده نئچه – نئچه کتابلاریمیز الده واردیر. او جمله دن ایرک بیتیک کتابی دیر. بو کتاب ۱۱۰۰ یال بوندان اؤنجه یازیلمیشدیر. عینی حالدا بو خطین تاریخی میلاددان اؤنجه لره گئدیب چاتیر.
گؤگ تورک خطی ۲۵۰۰ ایللیک تاریخه مالیکدیر و ان آزی ۱۰۰۰ ایل تورکلر آراسیندا بیر ملی یازی فورماسی کیمی ایشلنمیشدیر. بو خطده ۳۷ کتیبه اورخون و یئنی سئی ده موجوددور و اونلارجا باشقا کتابلار و سندلر ده الده ائدیلمیشدیر.
اویغور الیفباسیلا یازیلان کتابلار بوگون ایراندا بوللو و چوخلوغو ایله تانینیر. قوتادغو بیلیک، عتبه الحقایق و بیر چوخلو اثرلریمیز عرب الیفباسیندان علاوه اویغور الیفباسیلا دا بوگون الیمیزده دیر. تاریخه باخدیقدا ایلخانیلار چاغیندا اویغور الیفباسینین ایراندا ایشلنمه سی اوچون اراده واریدی. چنگیزخان و امیرتیمور دا اویغور خطینین ساخلانیلماسینا دستورلاری موجوددور. بونلارلا ایشیمیز اولماسا دا، اویغور خطینین تاثیرینی فارس الیفباسیندا اولدوغو تاثیریندن واز کئچمک مومکون دئییلدیر. جامع التواریخ کتابیندا یازیلیر: اویغور خطینده ۲۶ سسسیز و ۱۰ سسلی حرف موجوددور. اویغورلار مدنیت صاحیبی بیر خالق ایدیلر و قونشو خالقلار – موغوللار و فارسلار یازی اؤیرنمه ده اونلارا مدیوندورلار. سغدی و فارسلار پهلوی الیفباسینی اویغور الیفباسیندان آلمیشلار.[۱]
عرب الیفباسینین اؤزونون بیر تاریخی واردیر. ایلک تورکجه عرب الیفباسیلا یازیلان اثرلر هیجرتین ایلک یوزایلینه قاییدیر. بیلیریک هارون الرشید دؤورونده قرآنین باشقا دیللره چئویرمه هئیأتی آراسیندا تورک عالیملرینین ده یئری و پایی اولموشدور. حتا سامانی ساراییندا قرآن و طبری تفسیرینین چئویرمه سینه توپلانان عالیم ر آراسیندا یئنه ده تورک عالیملرینین حضورو ذکر اولونور. آنجاق بو قرآنلاردان تکجه بیر الیازما هله لیک بللی اولموشدور و او دا قاراخانلی زمانیندا ۱۰۰۰ ایل بوندان اؤنجه یه گئدیب چاتار. بو قرآن باره سینده فرهنگ لغات کتابلاری توپلانیب و لغتلرین ساییسی ۱۸۵۰۰ لغت آدلانیبسا دا هله بیز بو قرآنی گؤرمه میشیک.
سونرا عرب الیفباسیلا یازیلان اثرلر ده همین بو زامانلارا عاییددیر. قوتادغو بیلیک، دیوان لغات التورک و مقدمه الادب اثرلری بونلاردان ساییلماقدادیر. بونلار عرب الیفباسینین تورکجه میزله تطبیق اولوندوغونو گؤسته ریر. اؤزَللیکله زمخشری عرب الیفباسینین تورک یازیسی ایله تطابق تاپماسی اوچون گؤزَل چالیشمالارینا اشاره ائتمه دن کئچمک اولماز. او، دیلیمیزین قایدالاری و یا باشقا سؤزله دئسک دیلیمیزین اؤزَللیکلرینی و گؤزه للیک لرینی بیلیرمیش و دقتله اونلارا اؤنم وئریرمیش.
آنجاق محمود کاشغری ده کتابینی عربلر اوچون یازدیغینی نظرده آلارساق، گؤروروک کاشغری چالیشیر عربلرین دوشوندویو بیر الیفبادان یارارلانسین. عرب یازی قایدالارینی تورک یازیسیندا ایشه آپاریر. اونا گؤره تورکجهده اولمایان الیفبا حرفلری: ط، ذ، ص و باشقا حرفلری بیر قایدا اوزه ره ایشه آپارماغی اوچون چالیشیر. یوخسا کاشغری بیلیر کی تورک دیلللرینده بئله تلفظلار یوخدور آنجاق کلمه ایچینده تورک قایدالارینا یئر آچیر. تورک دیلینی عرب الیفباسیلا یازمادا بیر سیرا زیر – زبرلری یازماق دوزگون ساییلمیردی. اونلاری باشقا صامت حرفلرین یازیسیلا یئتیرمک لازیم ایدی. لغات التورک اثرینده تورکلر آراسیندا ۷۰۰۰ ایل یازینین اولدوغو بیلدیریلیر.[۲]
عرب الیفباسیندا اولان ط، ظ، ص، ض، ح، ه، ع تورکجهده یوخدور و تورکجه ده اولان پ، چ و گ عربجه ده یوخدور. آنجاق بو ایکی مشکلی حل ائتمک گرهکیردی. اویغور دیلی و خطی و شعرلری دیوان لغات التورک کتابیندا چوخلو یئر آلیر و دیلی حقینده ده معلومات وئریلیر.
عرب الیفباسینین تورک یازیلاریندا تاریخه باخدیقدا گؤروروک بؤیوک گلیشمه لر اولموشدور. محمود کاشغری دیوان لغات التورک اثرینی عربجه یازاراق عرب قایدالارینی ساخلاماغی اوستون بیلیر. او جمله دن پ و چ حرفلری بو دیلده اولمادیغیندان کاشغری ده پ یئرینه ب و چ یئرینه ج حرفیندن استفاده ائدیر.
اؤ، او، او و و و واو حرفلری عرب الیفباسیندان اولمادیغیندا تورکجه نین یازیسی چتینلیکلرله اوز – اوزه گلیر و بو چتینلیک هله بوگون ده داوام ائتمهدهدیر.
دیوان الغات التورک عربجه بیر اثردیر، آنجاق ایچینده گئده ن سؤزجوکلر و مثاللار تورکجه یازیلیر. عربجهده فتحه – کسره و ضمه اولان حرکهلرین علامتلرین اولمادیغیندان سؤزجوکلر دوزگون اوخونماییر. کاشغری نین گرامر حقینده یازدیقلاری آرتیق ایضاحلارا نیاز تاپیر.
هر حالدا شوبهه یوخدور کی کاشغری اؤز عصرینده اورتوگرافی یا یازی قایدالاری ساحه سینده چالیشمیش و تورکجه نین یازیسینین آسانلیغی آلاندان خدمت گؤسترمیشدیر. کاشغری مجبور قالاراق فتحه، کسره، ضمه، سکون، مد، تشدید و باشقا هنرلردن یارارلانیر. بو ایش کتابین چتین اولماسینا یول آچیر. آنجاق بو ایشی گؤرمه سه یدی داها چتینلیکله اوز اوزه گلردیک.
او دوزگون بیلیکله اوزون واکلاری ایکی حرف یازماقلا حل ائدیر مثلا یازیر: ااق، آاو، ااچ و. . .
“واو” سسلهنن “و” حرفی فارسیجا و حتا عربجه ده یازیلماییر. کاشغری بونو یازماغا و یازیدا گؤسترمه یه چالیشیر و “ف” حرفی اوستونده اوچ نقطه قویماقلا بو آخساقلیغی قالدیریر. مثلا “سفدی”: سئودی معناسیندا “واو” حرفینی اوخونماسینی آسان ائتمک اوچون اوچ نقطه لی ف تورک یازیسینا گتیریر. یا نون غنهنی “نک” صورتینده یازماغی ایلک دفعه کاشغری گتیرمیشدیر. مثلا: اُفُشدی: کؤمک ائتدی
تلفه: دیلبه – دلی، دیوانه
افُردی: اوچدو
عربج الیفباسیندا تورکجه نی یازماق چوخ چتینلیکلر گتیریر مثلا آشاغیدا ۸ کلمه نی و هر بیرینین اؤزه ل بیر معناسی اولدوغونو بیلمک اوچون دیوان لغات التورک کتابیندان گتیریرم: “بلک”.
بونو بوگون ۸ فورمتده یازیب و ۸ معنا نظرده توتوروق:
بلک: بیلیک – علم
بلک: بَلیک: قندیل فتیله سی
بلک: بئلئک: حکمت
بِلیک: عقل
بَلَک: سوغاتی
بُلُک: بؤلوک: قسمت، بؤلوم
بِلَک: بیلَک= مچ دست
بَلِک: میل جراحی گؤزو معاینه ائتمک اوچون
آنجاق بوگون بونلارین یازیسینی دوزگون قایدالار تاپمالیییق.
بیلریک تورکجه ده چوخ آز صورتلرده اوزون صائت لر موجوددور. اما کاشغرینین دقتی سبب اولور بونلاردان دا واز کئچمه سین.
کاشغرینین هنری ائله بورادادیر کی تورک دیلینین یازیسینی عرب الیفباسی قالیبلرینه تؤکور. بو شیوه نی جارالله زمخشری داوام ائدیر و مقدمه الادب اثرینده داها دولغونلاشدیریر. او چالیشیر فتحه، کسره، ضمه یازیلمادیغی بیر حالدا تورکجهنی دوزگون اوخوماغا یول تاپسین. اونا گؤره ط و ص حرفلریندن استفاده ائدیر. زمخشری تورک دیلینده اولان سسلیلرین اینجه و قالین بؤلومونه دقت یئتیریر و بونلاری ایشلتمک اوچون یول آختاریر و بورادادیر کی ص و ط حرفلرینی ایشه آپاریر. طمر یازدیقدا منظورو همان داماردیر. ولی ا حرفی عربجهده یازیلماییردی. زمخشری بونون قالین اولدوغونو گؤسترمک اوچون ط حرفیندن یارارلانیر.
بو یازی قایداسی سونرالار ۷۰ ایل کاشغریدن سونرا جارالله زمخشری داوام ائدتدیریر. او مقدمه الادب اثرینی اوچ دیلده یازاراق فارس دیللی و تورک دیللی ایرانلیلارا عربجه نی اؤیرتمه یه چالیشیر. بیلیرسینیز جارالله اسلام دونیاسی نین ان اعتبارلی قرآن تفسیری اولان الکشافی یازمیش و او کتابدا قرآنین ادبی باخیمدان معجره اولدوغونو اثبات ائدیر. بو تفسیر تام سنّی و شیحه عالیملری طرفیندن قبول اولونموش و بوگونه کیمی علمیه حوزه لرینده درسلیک کیمی اوخونور. آنجاق جارالله ایکی ایل مکهده کعبه نین یانیندا قالدیغی اوچون جارالله تانینیر یعنی تانری نین قونشوسو. هابئله ایللر بویو ایران شهرلرینی گزمیش و استرآباددان توتوب شوشتر شهرینه قدر گزیب – دولانیب و مقدمه الادب – اوچ دیللی اثرینه بورالاردان سؤزجوکلر توپلاییب و بیر اؤیره تیم اثری یازمیشدیر. بیر سیرا عالیملر مقدمه الادب اثرینی بیر سؤزلوک کتابی بیلیرلر؛ آما منجه بو سؤزلوک یوخ، بلکه بیر عربجه نین فارس و تورک دیللی ایرانلیلارا اؤیرتمه سی اوچون یازمیشدیر. چونکی سؤزجوک اولسایدی اورادا کلمه لر الیفبا سیراسیلا گلردی؛ بیر حالداکی بورادا کلمه لر موضوع اوزه رینده ترتیبلنمیشدیر مثلا میوه لرین آدلاری الیفبا اوزو ایله اوۀلجه عربجه، آردیجا فارسجا و تورکجه سی گلمیشدیر. سونرا حیوانلارین آدلاری، قوشلار، بؤجکلر، آغاجلار، گوللر، انسان گؤوده سی نین اؤیه لری گلیر مثلا باش، قاش، گؤز، آغیز و . . . بو ترتیب گؤسته ریر کی یازاریمیز کلمه اؤیرتمه یه چالیشیر. سونرا آدلارین تصریفینی گتیریر. اونون دالیجا فعللر گلیر و آردیجا فعللرین تصریفی و زمانلار. بو ترتیب گتابین تعلیمی بیر کتاب اولدوغونو بیلدیریر. اونون بوللو الیازمالاری ایراندا موجوددور و بو ده باشقا بیر دلیل اونون تعلیمی اثر اولدوغونا.
هر حالدا مقدمه الادب کتابیندا بو یازیلاری بئله اوخویوروق: صو: سو / صاری: ساری / معلومدور جارالله تورک دیلینین اینجه و قالین حرفلرینی دوزگون صورتده تانییر. آنجاق عرب الیفباسیندا یازیلمادیغی اوچون، تورک دیلینه گلدیکده بو اینجه – قالین قایداسیندان یارارلانیر و سو یئرینه صو / ساری یئرینه ساری یازیر تا او o حرفینین قالین اولدوغونو بیلدیرسین. بونا گؤره کلمه لر بئله یازیلیر:
صنمق: سانماق
صوصمق: سوساماق
صقلمق: ساخلاماق
صابن: سابین (سونرالار صابون یازیلمیش و تورک سؤزجویو اولدوغو آرادا ایتمیشدیر)
ت حرفی ده بئله دیر: طاش: تاش (داش) / تون: طون (بوگون دون – پالتار دئییریک). ت و د تورکجه ده بیر – بیرینه چئوریلیر. اسکی زمانلار ت چوخ ایشله نیردی و بوگون اونون یئرینی د حرفی آلمیشدیر.
طوقشمق: توققوشماق
طوقسن: دوخسان
طغرلق: دوغرولوق
طولو: دولفو
صابین بوگون فارس دیلینده داخیل اولان همان ساب و سابیدن کلمه سی دیر و سابین بوگون صابون فورموندا او قدر یازیلمیشدیر کی اونون کؤکو داها تورک اولدوغو بیلینمیر.
او زامانلار عرب تاثیری آلتیندا اولان و عرب الیفباسینا یازماغا مجبور قالدیغیمیز زاماندا ص و ط حرفلری تورک یازیسینا داخیل اولدو. البته بیلیرسینیز بوگون فارس یازیسیندا هله ده بو چتینلیک داوام ائدیر و هئچ کیم دوزگون تلفظ ائده بیلمیر. حتا رادیو – تلویزیون گاه ثَبات، گاهدان و ثُبات و گاهی ده ثِبات دئییر. گَمان می کنم گُمان درست باشد مثلی معروفدور.
تأسوف یئریدیر کی بوگون بیر سیرا یازارلاریمیز همان ۱۰۰۰ بوندان اؤنجه یازی قایدالارینی ایشه آپارماغا مصرّ اولورلار و بوگونکو یازی قایدالارینین قارشیندا دایاناراق دئییرلر: بو اورتوگرافی قایدالارینا من اورک باغلامام. پروفسور دؤکتور حمید نطقی اولان یئرده بیر سیرا مهندسلرین قوردوغو الیفبا اؤز دردلرینه دَگر.
بو دانیشیقانلا، بیر ذرّهجه ده یاردیمچی اولا بیلمزلر. بونلار هر بیر سؤزه بیر پولچوک یاپیشدیریب و اؤز یانلیش یوللارینی گئدیرلر. ادبسیزلیکله بیر سیرا عالیملرین ده جوابینی وئرمکدن چکینمیرلر. بو آداملار هله ده واردیرلار. گاهدان روشنفکری بیر دونا گئییب، سانکی شهریار یانیندا اولماق اونلارا بیر یالان شخصیت وئرمیشدیر. گولمه لی اوراسیدیر کی گاهدان اؤزگه لرین سؤزلرینی ده آلیب اؤز آدلارینا خرج ائدیرلر. مثلا: جمهوی باشخانی نظربایفون کنگره ده دانیشیغینی و “عشق آباد”ی “اشک اووا” یئرینه بگندیگینی اؤزونه باغلاییر و یازیر (البتده تلگرام کانالیندا) کی منه فلانکس بئله دئدی. سارساق کیشی فیکر ائله میر کی اؤزگهلرین اللرینده سندلر وار و بو سؤزو تازالیقدا اؤزو اوخوموشدور (اؤز کانالیندا و باشقاسی نین یازیسیندا). بوندان آرتیق توضیح وئرمک لازیم دئییل، چون منظور بیرینی خرابلاماق دئییلدیر.
یازی قایدالارینا دؤنک. پروفسور دؤکتور حمید نطقی درین مطالعه لردن سونرا وارلیق درگیسینین یازی فورماسینی نئجه یازماق لازیم اولدوغونو دویاراق بیر کتاب یازدی. “املاء قیلاووزو” عنوانیندا. بو اثرده وارلیق یازی شیوه سی اوچون بیر مکتب یاراتدی و ایللر بویو بو یازی قایدالاری ایشه آپاریلدی. آنجاق ۱۳۸۰ ایلینده بیر سیرا یازارلار و درگیلرله برابر ژورنالیستلر یازی ایشیله گونده لیک اولاراق ایشلری واریدی. گره ک بیر یازی قایداسی اولاراق هامی او یازی قایدالارینی ایشله دیدی. اونا گؤره ۱۳۸۰جی ایلین شهریور آیی نین ۱۴، ۱۵ و ۱۶ گونلرینده ایکینجی سمینار قورولدو و ایرانین باشا باشیندا اولان یازیچیلار و ژورنالیستلر توپلانیب و یازی قایدالارینی تصویب ائتدیلر. شوبهه یوخدور کی بو ایکی قورولتایدا چوخلو نظریه لر اورتایا قویولدو. تاریخ سوره سینده اولان ده ییشیکلیکلر باره ده دانیشیلدی. دؤکتور نطقینین ده نظریهلری آراشدیریلدی. بو قورولتای اوچ گون داوام ائتدی. هابئله قورولتایدا اشتراک ائدنلرین چوخو ایللر بویو بو چتینلیکلرله یاشاییب یاراتمیشدیلار و بوتون ضعیفلرله تانیش ایدیلر. بونلارین چوخو علم و بیلیم صاحیبی اولاراق تورک دونیاسینین تجربهلریله تانیش ایدیلر. بورادا پروفسور دؤکتور هئیت، پروفسور دؤکتور صدیق و اوستاد بهزاد بهزادی و چوخلو باشقا عالیملرله برابر بیر سیرا مهندسلر؛ کی تاسوفله همین مهندسلر اونلار ایل بو یولدا چالیشدیغینا باخمایاراق فیل بورنوندان دوشن بیر سیرا ناخلف لرین آجیغینا گلیر و بئله بیلیرلر نئچه ایل شهریارلا بیر اولدوقلاری اونلارا بو اجازهنی وئریر کی هر آغزینا گله نی دئسینلر. بو جاهیل کیمسه لر عئینی حالدا خالق ایچینده نفرت یاراتمادا آذری آدلانان گروپلارلا بیرگه حرکت ائدیرلر. آنجاق سؤزو بورادا بیتیریب، اورتوگرافینین ضعفلرینه ده اشاره لازیمدیر.
بوگون دیلیمیزین یازی شیوه سی یئنی باشدان یازیلمالی و قاباقکی شیوه نی تصحیح ائتمک لازیمدیر؛ چونکی اورتوگرافینین ضعفلری داها بللی اولموش و یئنیدن اصلاح اولونماسا، گون ایستکلرینه جواب وئرمهده آخساقلیغی بیلینه جکدیر. اورتوگرافی تصویب ائتمیشدیر کی نئچه ایلدن بیر، بو قورولتایلار قورولوب و یازی قایدالارینین گلیشمه سی داوام ائدیب و ائدیت ایشلری ایرهلی گئتسین. بو لازیم اولان بیر ایشدیر. تأسوفله بو ایش یئرینه چاتمامیش و سون اورتوگرافیدان ۱۷ ایل کئچمیشدیر. آنجاق بیر سیرا ضعفلر بیلینیر و بورادا بونلارا توخونماغی هدف توتورام.
چوخلو یازارلاریمیز دوزگون یول ایله ایرهلی گئدیر. بئله اینانیردیق بیلیم یوردلاریندا دیلیمیزی تدریسی باشلاناجاق و سبب اولاجاق هم فرهنگستان گؤزهل سؤزجوکلر سئچسین و هم یازی قایدالاریمیز و ویرایش ایشلری دوزگون و علمی صورتده ایره لی گئده جکدیر. آما حیف کی بئله اولمادی و گرهکیر اؤزوموز اقدام ائده ک.
منجه بو آخساقلیقلارین باشیندا فتحه نین یازیلماسی گئدیر. بیز دئمیشدیک
۱-کلمه نین ایلک هیجاسیندا فتحه نین لازیم دئییلدیر. بو نظر یانلیش اولدوغونو بیلدیریر. چون دَیَر کلمه سینده فتحه یازیلمایاندا dir اوخونور.
۲-گؤزَل یازیلدیغی اوچون جمله ده باشقا فورمالاریندا دا ائله گؤزَل یازیلمالیدیر. بو دا باشقا بیر ضعف ساییلیر و ایللرین تجروبه سی اونون یانلیش اولدوغونو بیلدیریر.
ایندی بو ایکی موضوعو آراشدیرماق و آچیقلاماق لازیمدیر.
فتحه حقینده اورتوگرافی نین یازدیقلاری تام صورتده بودور:
—————————————–
“صاییتلرین یازیلیشی اۆزرینه قئیدلر
: ½ Ə – سسینین یازیلیشی
بو سسین یازیلیشی عئینی نتیجه نی تؤره دن ایکی قایدا اساسیندا تنظیمله نیر: موْرفم قایداسی، هیجا قایداسی.
الف – موْرفم قایداسینا گؤره، بو سسین یازیلیشی کلمهلرین باشلانغیجینا و موْرفملرین سوْنونا محدودلاشیر و موْرفملرین اوْرتاسیندا یازیلمیر. قئید ائتمک لازیمدیر کی :
-بو سس کلمهلرین باشلانغیجیندا “ا” بیجیمینده، موْرفملرین سوْنوندا ایسه “ه، ه” حرفینین موافیق فوْرمو ایله یازیلاجاق:
گؤزله مه دی، اسیرگه مک، دسته له مک، وظیفه لی .
– بیر هیجادان آز اوْلان موْرفم اؤزوندن قاباقکی موْرفمله بیرله شیب، واحید بیر موْرفم کیمی چیخیش ائده جک:
ایزله مک ← ایزلنمک، ایشله مک ← ایشلتمک
بیر هیجادان آز اوْلان موْرفم منسوبیت شکیلچیسی اوْلسا، یئنه ده موستقیل موْرفم کیمی چیخیش ائده جک: دده م، اؤنرگه ن، وظیفه م.
ب- هیجا قایداسینا گؤره، بو سسین یازیلیشی کلمه لرین باشلانغیجینا و هیجالارین سوْنونا محدودلاشیر و هیجالارین اوْرتاسیندا یازیلمیر، کلمه لرین باشلانغیجیندا “ا” بیچیمینده، هیجالارین سوْنوندا ایسه “ه،ه” حرفینین موافیق فوْرمو ایله یازیلیر. قئید ائتمک لازیمدیر کی : – همین سس بیرینجی هیجانین سوْنوندا گلسه، یازیلمیر: گتیرمک، درین، دلی .
– کلمه ساده جه بیر هیجادان تشکیل اوْلسا، یئنه ده هیجانین سوْنوندا یازیلیر: نه، ده
-کؤکلرین و شکیلچیلرین ایملاسی ثابیت قالماسی اساس گؤتورولور:
گل، گلن، گلنیم (گله نیم یازیلمامالیدیر)
کؤکلرین و شکیلچیلرین ثابیت قالما اصلی هیجا و موْرفم آنلاییشی بیر-بیرینه یاخینلاشدیریر و اوْنلاری واحید بیر آنلاییشا چئویریر. هر حالدا بوُ سسین یازیلمادیغی یئرلرده چاشقینلیق احتمالی اوْلسا، فتحه حرکه سی علامتیندن فایدالانماق اوْلار: دَیر، دَیَری، دَوه.
آشاغیداکی جدولده گؤروندوگو کیمی بوتون کلمه لرین یازیلیشی هر ایکی قایدا اساسیندا عئینی بیچیمده اوْلور: اساس کلمه مورفم اساسیندا هیجا اساسیندا میثاللار
چؤرک چؤرگیم چؤرگیم حالال چؤرگیم بو سوفره نین ایشیغیدیر .
گلن گلنی گلنی هر گلنی قارداش تانیمازلار .
گؤزل گؤزلیم گؤزلیم گؤزلیم، گؤزلرینین صؤحبتی هر یاندا اوْلور. (واحید)
گولش گولشهجک گولشهجک بوگونکو یاریشدا ایکی ایدمانچی بیر داها گولشه جک.
تبریز تبریزدنم تبریزدنم یوْلداشیم دا تبریزدندیر، من ده تبریزدنم.
گلسه گلسه یدی گلسه یدی قارداشیم تبریزدن گلسه یدی، بیرلیکده مشهده گئدریک. گلمک گله جک گله جک آتام بو آخشام تبریزدن گله جک.
گلمک گلجک گلجک آتام تبریزدن گلجک مشهده یوْلا دۆشدو. گلمک گله لی گله لی آتام تبریزه گله لی ۲ آی اوْلور.
بیر کلمه نی کسینلیکله موْرفملره آییرماق اوْلماسا، ایملا هیجا اساسیندا قوُرولمالیدیر: گؤبه لک، چییه لک، کپه نک، یئلپه نک، کؤنده لن، کلبه جر، چته نه، گؤره لیم، گؤزله یه لیم، بیله رک، گله نک “. . .
————————————————-
من بورادا تام راضیلاشا بیلمه ییرم. چونکی بیر سیرا قایداسیزلیقلارا یول آچیر. بو کئچن ۱۶ – ۱۷ ایلده (ایکینجی اورتوگرافیا اوتوروموندان بوگونه قدر) چوخلو چاشقیلیقلارا یول وئرمیشدیر و اساسیندا یازارلاریمیز دا اونون اصلینی ده ییشیک فورمالاردا ایشلتمیشدیر. بیر سیرا سؤزجوکلری نظرده توتالیم: اوره ک، گؤزه ل، چؤره ک، و. . .
اگر بیز اونلاری اورک، گؤزل و چؤرک فورموندا یازارساق بونلارا اکلر یاپیشدیغی زامان ثابت قالا بیلمزلر. مثلا اورک کلمهسی بیر فعلین کؤکو ده اولا بیلر. آد عنوانیندا اورگیم یازاندا اورهگیم داها یاخشی اوخونور. چؤرک ده چؤره گیم یا چؤرهییم یازیلاندا داها دوزگون اولور. پس نییه اونلاری ایلک باشدان اوره ک و چؤره ک یازمایاق؟ گؤزل کلمه سی ده بئلهدیر گؤزه لیم، گؤزهله. اگر گؤزه له کلمه سینی گؤزله یازارساق معناسی فرقلی اولور. بو فرقی آرادان قالدیرماق اوچون همیشه گؤزهل یازارساق داها دوزگون اولور. لاپ آزی فتحه حرکه سیندن استفاده ائتم گره کیر مثلا: اورَک، دیلَک، گؤزَل و. . .
منجه بوگونکو عرب الیفباسیلا یازیمیزدا تکجه فتحه نین یارماسیندا چاشقیلیقلارا توخونوروق. بونو دا بو لریمله حل اولور.
داها یازمایاق: گولشه جک بلکه یازاق: گوله شه جک، گؤروله جک، گله جک (گلجک باشقا معنادادیر)، گؤره جک (گؤرجک باشقا معناسی وار)، گؤزه لیم، اوره گیم، دیله گیم، بیرله شیب، بیرله شه جک، و. . .
گؤزله – گؤزه له ایکی معناسی اولور. یازی قایدالاری هر حالدا دیلیمیزین دوزگون اوخوماسینا یاردیمچی اولماسی گره کیر. نئجه کی دیلیمیزده قایداسیزلیق یوخدور یازی قایدالاریمیزدا دا اولماماسی داها گؤزهلدیر.
اک لر هر حالدا ثابت اولمالی دیر مثلا لر جمع علامتی همیشه لر یازیلمالی دیر. دن، ده و. . .
فتحه هیجانین باشلانغیجیندا گلن زامان ” أ ” ایله یازیلماسی اؤنرلهنیر. مثلا أیر، أکین، أصیل و. . .
ده یَری ،
من بونلاری بئله یازماق ایسته ییرم: وئرمه رم، گؤره نیم، گله نیم، بیله رک، گله رک و. . .
کاشکی “بئله یازاق، بئله یازمایاق” عنوانیندا یازیلار اولسون.
ایملانین ثابت قالماسی همیشه دوزگون دئییل، بلکه دانیشما و تلفظه باغلی اولماسی گره کیر.
اورتوگرافی دئییر “گؤزل دیر” یازماق غلطدیر و ایستهییر بئله یازاق: “گؤزلدیر”. بونونلا راضییام.
هابئله “گلمشدیر” دوزدور و “گلمیش دیر” غلط. منجه بو دوزدور.
باشقا موردلر: ۸۰ اینجی ایل – ۸۰جی ایل
. . . . . . . . . . . . . . . . .
اورتوگرافی قرارلاری یازیلاریندا بیر سیرا تناقضلار دا گؤرونمه ده دیر:
۹/۵ عناوانی آلتیندا: مستقل یئرینه موستیقیل یازیلیر، و داها باشقا کلمهلرده دهییشیلیر مثلا: اینسان، ایستیقلال، موشکول، مونتظم، اینقلاب، موناظیره، موختلیف، موسابیقه، مورتّب، موبتدا، مؤهنت، فوروش، اسصفاهان، موافیق، و. . . یازیلیر.
من بو قایدا ایله راضیلاشیرام کی: دخیل و یا گلمه کلمهلر اصلینده اولدوغو کیمی یازیلسین (بئله اولورسا فتحه، کسره و ضمه دن استفاده ائتمه ییمیز ده لازیم گلیر)، بئله لیکله داها دوشمانلیقلارا دا سون قویاق و سونرالار دیلیمیز تدریسه باشلاندیقدا و یئرینی آلدیقدا بو سؤزلری اورتایا قویماق اولار. بؤیوک بیر دردیمیز بودور کی آخی هله فرهنگستان زبان فارسی بیزیم دیاکریتیک علامتلرله ده مُخالفدیر.
یئنی سؤزجوکلر باره سینده فرهنگستان زبان تورکی یارانیب و بو باره ده چالیشماسی لازیمدیر. هله بو ساحه دانیشماق گرهک دئییل.
دیلیمیزین یازی قایدالاری باره ده دانیشیقلارین اولماسی لازیم گؤرونور.
قایناقلار:
ایکینجی اورتوگرافی سمیناری نین قرارلاری، تهران، ۱۳۸۰٫
دکتر حمید نطقی، املا قیلاووزوز، ویژه نامه مجله وارلیق.
جارالله زمخشری، مقدمه الادب، تصحیح: م. کریمی، تبریز، نشر اختر، ۱۳۹۵٫
یوسف خاص حاجب، قوتادغو بیلیک، ترجمه و مقدمه: م. کریمی، تبریز، نشر اختر، ۱۳۹۴٫
محمود کاشغری، دیوان لغات التورک، ترجمه: دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، نشر اختر، ۱۳۸۴٫
رشیدالدین فضل الله همدانی، جامع التواریخ، تصحیح: روشن و موسوی، تهران، ۱۳۷۳٫
1) من اسماعیل سالاریان صاحب این وبلاگ 7 کتاب چاپ شده ام 1-تمثیل و مثل 2- ناغیلار بوقچاسی 3- مثنوی یوسف و زلیخا به ترکی خراسانی 4- نگاهی به ادبیات ترکان خراسان 5- نگاهی به فرهنگ ترکان خراسان هست 6 -ترکی خراسان و قواعد آن و چند کتاب در زمینه زبان، ادبیات و فرهنگ ترکان خراسان آماده نموده ام که هنوز چاپ و نشر نشده اند.