زبان و ادبیات ترکان خراسان

نویسنده : علی رضا محمودی مظفر

تاملی بر یک  ضرب المثل ترکی بومی خراسان شمالی

 عيدِ فِطِر مُهر لَرِ ايتِر  

« ضرب المثل ها را غالبا مي توان در زير گروه پند و اندرز رده بندي كرد كه گاه به صورت نظم و گاهي درقالب نثر از گذشتگان ملل مختلف به آيندگان آن جوامع به يادگار مانده كه اين تجارب را داده هاي علمي نيز تائيد و گواهي مي كنند .»

   ضرب المثل ها قبل از آنكه در نوشتار به كار رفته باشد، در نزد عامّه ي مردم كاربرد داشته و به همين لحاظ مي توان عنوان كرد كه اين قبيل عبارات و جملات در زمره ي ادبيات شفاهي قرار دارند.

  ضرب المثل ها آيينه هاي باورها، انديشه ها و تجارب گذشتگان مي باشد كه دانش ها و حكمت ها ي آنها را به ما و نسل هاي آينده منتقل مي كنند كه تماما در پرتوي سفارشات و توصيه هاي انديشمندانه ي اجداد مان به گونه شفاهي بيان و سينه به سينه و نسل به نسل به ما رسيده است.

       بايد بپذيريم منبع و اساس شكل گيري ضرب المثل ها زندگي مردم جوامع بوده كه در لحظه لحظه حيات و در شؤون مختلف زندگي هاي اجتماعي ساخته شده است. اين عبارت ها در عين كوتاهي به شكل نثر يا تك بيت ها اغلب داراي مفاهيم سازنده و اندرزهاي حكيمانه مي باشند كه در عين سادگي و رواني شنونده و يا خواننده را به فكر فرو برده حتي در قلب فرد نفوذ مي كند. به طور مثال: «« آب از دستش نمي چكد» » ضرب المثل فارسي يا ««حتي اگر بخيل را ببري خونش نمي آيد »» ضرب المثل قرقيزي.

  در بكار گيري ضرب المثل ها گوينده هيچ گاه به دنبال پاسخ مستقيم نيست زيرا جنبه ي پند و اندرز ي دارد و در واقع گوينده شنونده ي خود را به تفكر و تعقل عميق نسبت به موضوعي خاص وا مي دارد، مثلا به اين ضرب المثل تركي توجه كنيد « ايلانگ آق وقره سِنَ لعنت»» يقينا گوينده منتظر چواب نمي باشد بلكه دراين ضرب المثل بحث انذار مد نظر مي باشد.

    ضرب المثل ها ي هرقوم و ملت نماينده ي آداب و رسوم، اعتقادات مردم گذشته ي آن جامعه مي باشد به گونه اي كه با تا مل برآنها مي توان به فرهنگ حاكم در جامعه آنها پي برد در واقع اين گونه بررسي ها به ما شناخت بيشتر و بهتري از مردم هرسرزمين مي دهد. وقتي در زبان تركي محلي خراسان مي گوييم «« هر زادِنگ تازَسِه رفيقِنگ  كِنَسه »» حكايت از ارزش گذاري به دوستان قديم خود دارد زيرا در گذر زمان افراد يگديگر را بهتر شناخته  و امتحان پس داده اند كه مورد وثوق يگديگر قرار گرفته اند.

   ضرب المثل محلي ديگري با اين عنوان «« هر گلماقِنگ بير گِدماقِ باردِه»» وحود دارد كه مبين ناپايدار بودن زندگي مادي ما انسان هاست كه غرض اصلي گوينده هشدار و پند و اندرز مي باشد.

    ازدوران كودكي همواره به ياد دارم با اتمام ماه مبارك رمضان ضرب المثل تركي « عيدِ فِطِر مُهر لَرِ ايتِر »» بر سر زبان جماعتي هر چند اندك مي افتاد كه اين عبارت هيچگونه سنخيّت و شباهتي با غيرت ديني و جوانمردي مردم ديندار و غيور منطقه ی ما ندارد. براساس گفته هاي فوق، با پذيرش اين ضرب المثل آيا آبا و اجداد ما فاقد دين و دیانت بودند؟ آيا مسلماني آنها محدود به ماه مبارك رمضان مي شد؟ و بعداز ماه مبارك العياذ باله تارك الصلاة  مي شدند؟ آيا مي توان گفت كه اين قبيل ضرب المثل ها ناشي از باورها و اعتقادات مردم شريف اين خطّه مي باشد ؟

   عزيزان لازم است نسبت به آنچه از اين قبيل گفته ها به عنوان ضرب المثل مي شنويم لختي بينديشيم، شايد جماعتي از روي غرض و مرض و يا ناآگاهي اين گونه مطالب را در بين مردم رواج مي دهند كه هيچ سنخيّتي با باورهاي ديني و فرهنگي ما ندارد «« هر ضرب المثل حكم مرواريدي را دارد كه بر گردن فرهنگ جامعه اش آويخته شده كه از اعماق فلب مردم شريف آن ناحيه بدست آمده است .»»