نسأ شهرنینگ موردنده
(ارگ نسا ثبت میراث جهانی یونسکو در ترکمنسان- ویکی پدیا )
اشاره : در این پست متنی تاریخی با زبان ترکی درباره شهر نسا درگز که اینک جز ترکمنستان قرار دارد و توسط جناب آقای بهمن رنجبران گردآوری شده است در نظر گرفته ایم امید که مورد توجه قرار گیرد.(1)
نسأ شهرنینگ موردنده
توپلایان : بهمن رنجبران
محمد ” نظری دن ” سیز لره بللی بولشی یالی خلق آرا بیرلشن ملت لر غورامه سینینگ، علمی و فرهنگی بولیمی (یونسکو) طرفیندان اشکانیلار پایتختی و یا هم پایگاه سی بولان بوگونکی گوزل ترکمنستان اولکه سینده یرلشن. « نسا » شول غورامه نینگ آیراتین یازو سانینه گیریپ جهانی میراث لارینگ بیری دیپ تانلیپ دیر. شول سبابدن سونگقی وقتلارده نسا شهرنینگ تاریخی و مدنی ارزشینی بللایش أوتری ترکمنستانینگ ” میراث مرکزی ” آرقه لی عشق آباد شهرینده بر علمی کنفرانسی گچیریلشی گوزده توتیلیپ ترکمنستانلی و داشاری یورتلی عا لم لار و علاقه مند لردن ایسلاگ بولدی که تا نسا اورده علمی و تحقیقی ایشلری اونگه آلیپ باریب ترکمنستانده گچیریلجک علمی کنفرانسه غاتنا شسا لار. من هم“نسا شهرنینگ اسلام دان سونگقی دورداکی اینگ مهم علمی و ادبی شخصیت لری “عنوانی آستیندا بیرمقاله نی تیارلاییش لیگه اورنیپ اوبجن له دیم. تا أدیپ بیلسم ترکمن لرینگ اوران سانی کوپ تاریخی علمی و فرهنگی میراث لاریندان بیری سنینگ بیر غیره سینی تا نیدش لیگه اورنیغان بولسام دییپ فکر أتدیم و اونی سیز لرینگ خدمتینگزه گوندریارس. “نسا” شهری و اونینگ قلعه سی باره ده و آیراتینم بول ارگینگ آدی گچمشی، تاریخی و دورلی زمانلارده توتان اورنی باره ده، حاضر کی زمانده با ر معلو مات لاره غارانینگده ، اوران کوپ دورلی تویسلی سوزلر و معلومات لاره دووش گلمک بولیار. بیر ناچه لرینگ فکرینه گورا بول شهرینگ ایسکی و قدیمی آدی ” میتری دات کرت ” بولان ” فری ” آدلی عالم بول شهرینگ آدینی پارتونسا دییپ ، نسانی) دورلی تویسلی میوه لی آبادان یر وجای) آدینده گورکزیار . ینه دام یاقوت حموی ” بول شهرینگ گلیپ چقیشی باره ده روایت ادیپ آیدیار:” مسلمان لار بول شهری آلیش اوتری هجومه گیریپ چوزانده حیران غالیپ گوریار لار که نسا ده یاشه یان لارینگ اهلی سی عیال لار بولیپ و ارکک لر بولسه اوروش باشلامانقا شهردن چیقیب گیدیپ دیر لار. یونه بول روایت علمی بار لاغ اورنینه اییه بولوپ بیلمیار. نامه اوچین دیینگده بولسه ؟ اسلام دان اونگکی زمانللار ده دام بول شهرینگ آدی ” نسا ” بولوپ و” نسا ارگی “و نسا شهری آدینداه تانیلیار اکن. کابیر چشمه لرینگ گورکزیشنه گورا نسا شهرنینگ هایسی یرده یرلشن لیگی باره ده دام دورلی تویسلی گورکزمه لره دووش گلمک بولیار. مثال تویسده افغانستانلی تاریخچی “احمد علی کهزاد ” افغانستان در پرتو تاریخ ” آدلی کتابینده نسانینگ یرلشن جایی بارده بویله یازیار:”نساشهرنینگ جایی دوغرسینده کوپ سوز لر بار. کابیر چشمه لرینگ گورکزمگینه گورا “نسایا افغانستانینگ اورته گون دوغار یاریم بولیمینده یر لشن بولسه گره گ … دوغری راغی کابل دریاسی و اندوس )سند) دریاسی اورته سینده آخدار یلیپ وتاپیلسه گره گ.”
ینه دام شول عالمینگ یازیشینه گورااسکندر مقدونی نینگ حربی کارنامه لارینی شهر تلندیرجی ایشلرنیگ بیری هم اسکندر نسا شهرینه گیریشی بیلن بول شهر نینگ ریسی (باشلغی )” اکوفیس “بیلن دوشیشق گچیریار. شهر باشلیغی اسکندر دن ایسلگ بیلدیریار که ” بکوس یونانی شرابینگ رب النوعی ( یونانی شرابنگ خدایی) اوتری بول شهرده یاشه یان لارینیگ ارکین لیگینه حورمات غوییپ واولارینیگ یاغدای لارینه پاسکل چیلیک اتمز لیگنی ایسله یارواسکندرهم اونگا بویون بولیار.
ینه بیر یرده،احمدعلی کهزاد،نسایانیسایاحاضرکی افغانستانینگ گون دوغارینده یرلشن،یرلردن کا بیر منطقه لاردان مثال تویسده:”ننگرهار،لغمان،ولاییتنه دگیشلی الیشینگ والینگار دریاسی نینگ اتگینده ویاهم کنرولایتی نینگ “چغه سرای”دیین یرینده نورستانه دگیشلی داغ لارینگ ایچینده یرلشن بولسه گرک دییپ فکربیلدیریار”.معلوم بولیشی یالی ،بول حرمتلی تاریخچی عالم”نیسا”آدلی مقاله سینده تورکمنستانینگ غونگشی لیغینده یرلشن حاضرکی افغانستانه غاراشلی توپراق ده بللی بیر آنیق یره که نسانگ بارلیغینی گورکزیان بولسا ،گرگلی نشانه لاری بیلن آد توتیب گور کز ماندیر. ” اوستا ” کتابینداگوزل ییرله ر . که سانی اون آلتی 16 بولک بولک آیراتین یرله ر بولیپ و نیسا یا آده بییر منطقه نینگ آدی یازیلیپ دیر. اوغانستانلی تاریخچی حرمتلی احمد علی کهزاد ” تاریخ افغانستان “عنوانلی اثرینگ برنجی تومینده بول 16 سانی بولک آیری آیری گوزل یری له ری بویله تانید یار .
” اون آلتی سانی آیری آیری بولک اوستایی یرله ربیرینجی باب ” ونیداد ” ترتینه گورا. 1: ایریانم ویجو 2- سغده 3- مورو4- بخدی5- نیسایا 6- هرویو7- ویکرته8- اوروا 9- خنتا 10-هره ویتی 11- هیتومنت 12- راغا 13- کخره 14- و ارنا 15- هپتا هندو 16- رانگه یارانغه” یوقاری ده گورکزلشی یالی ، باشینجی اوستایی بولک یر” نیسایا ” علاقه سی دیر که اونگ یرله شن یری مورو یا ده ماری ( مرو ولایتینگ مرغاب حوزه سی) و بخدی ( بلخ) بیلن بیریرده بلله نیلیپ دیر. بول یر اویستانینگ بللایشی یالی و آدی هم بیر آز اویدگه ییش بیلان تا یاقوت حموی زمانینه قدر میمنه حوالی سینده شهرته اییه بولیپ دیر. یاقوت حموی هم شول یری ” نسا ” یا میمنه آدینده یادلاپ دیر. شویله لیکده اوستانینگ گور کزیشنه گورا و هم تاریخی اثر لرینگ شاهد لیق بریشنه غاراب احمد علی کهزاد نیسایا یا نسانی بخدی و مورو ( مرو و بلخ) او رته سینده یرله شن دییپ دفکر بیلدیر یار یوقاری داکی بریلان معلوماته گورا یازیجی کهزاد ایلکی بیلان نیسایا عنوانلی مقاله سینده و یاهم نسا باره ده اوغانستان نینگ گون دوغار بولگینده ییر له شن دییپ سوز یور تیارده و یونه اونونگ آنیق یرله شن جایینی بلاپ بیلمان و ینه باشغه بیر اثرینده (تاریخ افغانستان) نینگ بیرنجی جلدی نینگ ” اوستایی ییرلرینگ ایچینده حاضیرکی اوغانستان و ترکمنستانینگ “بلخ مرو” و لایت لری اورته سینده یرله شن بیر گوزل و بیر جای دییپ فکر یوریتیار. اشکانی لر یاده هم پارت لارینگ اینگ قدیمی و اسکی یاشه یان ییرو جای لاری تا شول گونه چنلی تا پیلان” نسا یا ” پارتونیسا ” شهری که حاضیر کی ترکمنستان اولکه سنینگ گوزه ل پایتختی “عشق آباد” شهرینگ غولاینده یرله شن دیر. بول اورده ایلکی بیلن 1930 نجی میلادی ییلده روس عالم آرقه لی بولان ییر غازمه لار و اوندان سونگ ترکمنستانلی و ایتالیانلی عالم لاری آرقه لی 1990 نجی ییل ده باشلانان ییر غازمه بارلاغ سبابلی اله گیلان معلومات لار، گور کزیار که نسا شهری ایکی آیری آیری بولیمدن عبارت بولیپ دیر. شهرینگ دمیر غزیق بولیمی” یانگی ویا تازه نسا “آدلانیپ و جنوبی آیری بولیمی بولسه” کهنه نسا”آدینی اوزینه آلیپ دیر بوگون کی گوزه ل ترکمنستانینگ چاگینده اشکانی لار طرفیندان غورشالان شهر لار وعمارت لار ( 6 الی 3) نجی میلادی عصر لارده اوز اصلینده محکم شهرلار حساب بولیپ یونه وقت گچشی بیلان اورتادان گیدش لیگه دوش گلیار لار و شول سانده ” نسا ارگی” 454 میلادی ییلده ییر تتره ییش آرقه لی ویران بولیار. یونه پارت لار و یا هم اشکانی لارینگ اورته گلیش جایی شول منطقه لاردان عبارت بولیپ اشکانی لارینگ زمانینده، خرابه دونان شهر لار وجای لار غایتادان غورالیپ و یا هم تازه شهر لر بنا بولیار.
شول آخیر وقت لارده ترکمنستان اولکه سنینگ عشق آباد بیلن ” فیروزه ” اورتا سینده ” باقر ” اوبه سینه دگیشلی بولان ییر غازمه لار آرقه لی بولان بارلاغ لار نتیجه سی گورکزیار که اشکانی لار پایتختی بولان ” نسا ” کوشکی گچمیشده نا تویسلی شهرت و شوکته اییه اکنی . حرمتلی اسدالله معطوفی ” تاریخ فرهنگ و هنر ترکمان اثرینده اشکانیلارینگ پایتختلار نینسا ، دارا ، صد دروازه، واساک ” دییپ تانیدیپ، کوپلتدیپ یازیار:” منطقه ده شول آخیرقی بولان ییر غازمه بار لاغ لار نتیجه سینده ییرآستیندان باشغه دام ناچه سانی شول وقت لاره دگیشلی شهرلار تاپیلیپ تاریخچی لار وباستان شناسلار فکر لارینه گورا بول شهر لار ” بلخی – یونانی ” توپارینه دگیشلی بولیپ و اول سانده ” کهنه قلعی ” ،” خیرآباد تپه ” و ” دال ورزین تپه یادام دال ورجین دپه ” ( دوشنبه شهرینه دگیشلی ” آنو ” و ” شهر نو” نگ غولاینده یرلاشان ) دییپ آد توتیپ و نسا کوشکینگ زمانینه دگیشلی بولسه گرگ …. ” دییار. نسا زمانینه دگیشلی معطوفی نینگ آد توتان شهر لاریندان ایکی سانسی ( خیرآباد دپه و دال ورجین دپه) حاضرکی اوغانستانینگ دامیر غازغینده یرلشن بلخ ولسوال لیغنینگ اطرافینده بولیپ و کوپ اوزاق زمانلاردان باری شول آدلاردا یادلانیپ وتانیلیپ گلیار. آیراتینم دال ورجین و خیرآباد دپه لرینده ییر غازمه آرقالی تاپیلان سفال نارسه لار که نمونه لاری اوغانستان موزیملیرینده دنیانینگ باشغه موزیملارینده ساقلانیار و اولارینگ یوزینده یازیلان یازو لار جداهم اوزاق زمانلاری گورکزیب و ممکن هم نسا کوشگینک زمانداش شهرلریندان بولسه گرگ .هرحالده نسا شهری اسلام دن اونگ و یا هم اسلام دن سونگ هربیر آدده، تانیلسه دام بول شهر قدیمی و کهنه تاریخه اییه بولیپ ” پارت لارینگ زمانینده شول لارینگ ارگی حساپ لانیپ و اوزاق وقتلار بوینچا شول منطقه آراسینده اولی اقتصادی اهمیته اییه بولیپ دیر نسا شهری اسلام زمانینده ایلکنجی گزک اسلام لشگر لارنینگ سرداری ” ابن عامر ” طرفیندان 31 نجی هجری ییلده فتح بولیپ و شول زمانلارده هم اولی شهرته اییه اکنی . “نسا “نینگ تاریخی گچمیشینه غرانینگده بول ییرده کوپ سانلی عالملارو بیلیملی لار دنیا اینیپ و شول جای ده تربیه گوریپ، بیلیم آلیپ دیرلارواگرده بیز یکه اولارینگ آدلارینی توتیپ تانید جاق بولساق بیر کته و اولی کتاب یازیش آرقه لی بول ایش ممگن بولسه گرگ و بول کیچی مقاله ده ، اول زمانده گچن عالم و بیلیملی لردن آدتوتیپ و گینگ تویسده تانید جاق بولساق ،ممکن ایش بولمسه گره ک .امید اتیارین گلجکده عالم لارمیز نسانیگ تاریخی ارزیشنی گوزده توتیش بیلان نسا ده دنیا اینیپ و اول ییرده پرورش گوریب و اوزلریندان اولی اولی میراث لار غالدیران دانشمند عالم و بیلملی لری بیر آیراتین کتاب آرقه لی گینگ تویسده تانیدشلیغه بیل باغلاب علاقهمند لره هودرلاسه گرک.بهمن رنجبران
آتیرمالار:
توضیح نویسنده وبلاگ (1) -ویکی پدیا: نسا از شهرهای باستانی ایران در خراسان بود. این شهر که پایتخت اشکانیان بود امروزه در محدوده کشور ترکمنستان قرار گرفتهاست.
از زمان صفویان که در نتیجه جنگ میان صفویان و امرای خیوه ، ترکمنان به صورت گسترده از نواحی شمالی تر آسیای میانه به مناطقی که اکنون در جنوب ترکمنستان و شمال شرق ایران قرار دارند کوچیدند، نسا جای خود را به شهر باقر داد که از مراکز خانهای ترکمن بود.
با اشغال آسیای میانه به دست روسها و در قرارداد تعیین سرحد ایران و روسیه که در سال ۱۸۸۵ میان دو کشور منعقد شد، نسا جزو خاک روسیه قرار گرفت، هرچند فاصله چندانی از مرز ایران ندارد.
با اشغال آسیای میانه به دست روسها و در قرارداد تعیین سرحد ایران و روسیه که در سال ۱۸۸۵ میان دو کشور منعقد شد، نسا جزو خاک روسیه قرار گرفت، هرچند فاصله چندانی از مرز ایران ندارد.
هم اکنون از نسا تنها بقایای ارگ کهن اشکانی آن مانده که در نوع خود از آثار باستانی منحصربهفرد جهانی به شمار میرود و مورد بازدید عمومی قرار دارد، از خان نشین باقر در نزدیکی آن هم روستایی به همین نام باقی است.
برخی از آثار باستانی کشف شده در این ارگ، نشانههای هنر باستانی یونانی را دارند که به دوران سلطه جانشینان اسکندر مقدونی به ایران باز میگردند و اشکانیان فرمانروایی شان را برچیدند.
(عکس هوایی نسا از باستان شناسی ایران)
(عکس حفاری نسا از باستان شناسی ایران)
1) من اسماعیل سالاریان صاحب این وبلاگ 7 کتاب چاپ شده ام 1-تمثیل و مثل 2- ناغیلار بوقچاسی 3- مثنوی یوسف و زلیخا به ترکی خراسانی 4- نگاهی به ادبیات ترکان خراسان 5- نگاهی به فرهنگ ترکان خراسان هست 6 -ترکی خراسان و قواعد آن و چند کتاب در زمینه زبان، ادبیات و فرهنگ ترکان خراسان آماده نموده ام که هنوز چاپ و نشر نشده اند.