زبان و ادبیات ترکان خراسان

برسی قانون هماهنگی اصوات در ترکی خراسانی

اشاره : مدتی است که برای تدوین مجموعه ای در چارچوب کلی دستور و قوانین گرامری ترکی خراسانی در تلاش هستیم و از سالها پیش در صدد بازسازی و ارتقا زبان مادری خود ترکی خراسانی درآمده ایم و نتایج مطالعه و تحقیق خود را  ابتدا با عناوین قوانین دستوری و نگارش زبان ترکی در این وبلاگ منتشرکرده ایم. در حین این مدت مورد قانون هماهنگی اصوات ترکی را با دو تن از فرهیختگان ترکی خراسانی و ترکی آذربایجانی جناب آقای شیروانلی و سرکار خانیم دکتر بوراسی اولکر درسال های گذشته بطور جداگانه جویا شده ایم و در این پست پاسخ آنها را درکنار هم آورده ایم. با تشکر از این عزیزان امید که مورد توجه قرار گرفته و مارا در انتخاب الفبا و قوانین یکسان ترکی خراسانی راهنمایی نمایید.

سالاریان :

برای تحقیق جهت انتخاب الفبای و تدوین قوانین دستوری و نگارش یکسان ترکی خراسانی نیازمند منابع و راهنمایی هستم. لطفا مارا در این موارد راهنمایی فرمایید.

دکتر اولکر:

در زبان ترکی تمام کلمات ریشه ای تغییر ناپذیر دارند و ازآن ریشه، فعل، اسم و صفت ساخته می شود. به نظرم برای تدوین لغتنامه یا گرامئر ترکی خراسانی، باید اوول تکلیف چند مورد فونئتیکی ( آوایی) را روشن کنید:

1-  آیا در ترکی خراسانی قانون هماهنگی اصوات (چنانکه در ترکی آذربایجانی و ترکی استانبولی و حتی در مواردی نزد ترکمنها , قاشقایی ها دیده می شود) وجود دارد؟ اگر وجود دارد چه طور ?

2- آیا در ترکی خراسانی نون غنه (چنانکه در میان قاشقایی ها و ترکمن ها دیده می شود) وجود دارد یا نه؟

شیروانلی :

به نظر بنده در جواب سوال اول، ما ترکان خراسان زبان ادبی و نگارش نداریم و اگر می خواهیم داشته باشیم باید قانون هماهنگی اصوات را رعایت نماییم و نگارش بزبان ادبی باعث می شود که ما ترکان خراسان یواش، یواش زبان ادبی را در محاوره و مکالمه نیز بکاربریم. مانند ترکی ترکیه که در آن قواعد زبان ترکی در مکالمات روزمره نیز رعایت می شود. در مکالمات روزمره مردم جمهوری آزه ربایجان نیز قواعد زبان ترکی تا حدودی رعایت می گردد و اما دراین طرف مرز مانند ما خراسانی ها در مکالمات روزمره قواعد زبان را رعایت نمی کنند.

جواب پرسش دوم، نون غنه در خراسان همه گیر نیست و اقلیتی از ترکان خراسان نون غنه را بکار می برندمانند گلینگ - گئدینگ  .

سالاریان:

لطفا قانون هماهنگی اصوات ترکی، را با ذکر مثال توضیح بیشتر بدهید.

دکتر اولکر:

در زبان ترکی ما 23 حرف بی صدا و 9 حرف صدادار وجود دارد. حروف صدا دار در زبان ترکی عبارتند از:

[آ a]، [ائ e]، [ه ə]، [ای i]، [اێ ı]، [اوْ o]، [اؤ ö]، [اۇ u]، [اۆ ü]

که از این 9 حرف 4 حرف aouI حروف کلفت-قالین و 5 حرف İeəöü را حروف صدادار نازک-اینجه می گویند.

مطابق قانون هماهنگی اصوات ترکی، در یک کلمه تمام حروف صدادار یا » قالین» هستند یا »اینجه». این در مورد داخل یک کلمه و پسوند های الحاقی به ان صدق می کند و در میان ترکمن ها و قاشقایی ها و ... هم وجود دارد.

مثال الف:

قالین سس لر:

آغاج

:A/a: Ağac

قیز - قارپیز

I/ı: qız, qarpız

اوجاق
O: Ocaq

قوش
U:quş

یک روش آسان برای تشخیص صداهای قالین وجود دارد. ما ناخود اگاه  تمام کلماتی که در هجای اخرشان صدای قالین دارند را با لار جمع می بندیم. مانند : آغاجلار

ب:

اینجه سس لر:

Ə/ə:Ər,Əli,Əlcək

E/e:El, Ev, Geçı

İ/i: Bir, Dəmir, Diz

Ö: göz, Söz

Ü: Düz,(Səhih

راه تشخیص این صدا ها نیز آسان است تمام کلماتی که هجای آخرشان یکی از این اصوات را دارد با لر جمع بسته می شوند. مانند : سوزلر

خلاصه اگر شما هم دو نوع علامت جمع داشته باشید باید نوعی ازاین قانون اصوات را در ترکی خراسانی نیز جست و جو کرد.

قانون دوم اصوات مخصوص گویشهاییست که قانون اول را حتما داشته باشند . در قدم اوول وجود قانون اوول را بررسی کنید تا به مراحل بعدی برسیم.

شیروانلی :

خانم دکتر کاملا درست فرمودند و اما همانطوری که در بالا اشاره شد ما زبان ادبی نداریم و قانون هماهنگی اصوات فکر نکنم بیش از 100 سال عمر داشته باشد و در بین ترکان غربی رواج دارد. به زبان ترکی باید رسید و آنرا آموزش و ارتقا داد و به نظر من نون غنه زبان را گنگ می کند و برای همین از ترکی غربی حذف شده است.

قانون هماهنگی اصوات در آزه ر بایجان بخصوص این طرف مرز یعنی در ایران کاملا جدید است و ما در رابطه با قواعد زبان ترکی می توانم با آنها هم آهنگ حرکت کنیم.

اسناد قدیمی نشان می دهند که نه تنها در ترکی خراسانی بلکه در ترکی تورکیه و  ترکی آزه ر بایجان نیز قوانین اصوات وجود نداشت و برای نمونه فقط با " لر" جمع می بستند و چون با الفبای عربی می نوشتن قالین و اینچه بودن حرف ها نیز مشخص نبوده و نیست.

اگر شما به مکالمات روزمره ترکان آزه ر بایجان و خراسان توجه کنید، برخی از ترکان ما در خراسان " اوده " و بعضی ها " اودا "، بعضی " هارده" و برخی " هاردا " می گویند و شاید با توجه به یکی از لهجه ها قوانین اصوات را بوجود آورده اند و یا ساخته اند.

 سالاریان:

هنگامی که ما اشعار یا ضرب المثل های ترکی خراسانی را با قوانین زبان ترکی و فونوتیک می نگاریم ما را به تغییر آنها به نفع زبان ترکی آذربایجانی متهم می نمایند. این موضوع چقدر صحت دارد؟

شیروانلی:

در رابطه با قواعد، دستور و صرف فعل ها بعضی از ترکان خراسان بدون اطلاع وحرف بی ربط حرف می زنند و برای نمونه اگر من و شما " ایتیرمیشم " بنویسیم، خواهند گفت آزه ربایجانی ها اینطور می گویند و یا می نویسند و اینجا سوال مطرح می شود که آیا بخشی های محترم خراسان عیسی قلی پور، مرحوم حاجی قربان سلیمانی و فلان بخشی شیروان نیز آزه ربایجانی هستند؟ آنها نیز"  یاریمی ایتیرمیشم " می خوانند. یادش بخیر وقتی پرخوری می کردیم، مادرم می گفت: "بو قارین نه لر یی یب (Yiyib) نه لر یییه جه ک (yiyəcək) دی.

موارد یگر در این مورد فروان است قانو هماهنگی اصوات بکار می رود. مانند: آغاج / ياقاچ (Ağac)،  دٶز (Düz)، دیز(Diz ) و ......

دکتراولکر:

ادبیات فولکوریک و شفاهی ترکی هر لهجه باید به همان لهجه نگارش یابند و ادبیات نثر و شعر باید بزبان ادبی ترکی نگارش شوند.

سالاریان :

بنابراین هر زبان را با الفبا و قوانین همان زبان باید نوشت و خواند. و در ترکی خراسان با توجه به موارد بیان شد و آثار ادبی نویسندگان ترکی خراسان از گذشته تا حال قانون هماهنگی اصوات وجود دارد. ولی نکته اصلی درنحوه نگارش آوا نگاری ترکی درخراسان این است که، هر نویسنده ترکی جهت راحت خوانده شدن لغات و اصوات صورت هاي مختلفي از آوا نگاري را پيشنهاد و بکار می برد. این روش ها باعث پراکندگی شده و سر درگمی خوانندگان زبان ترکی در خراسان بزرگ را بوجود آورده است.

برای نشان دادن وجود قانون هماهنگی اصوات و نیز پراگندگی در نحوه نوشتار ترکی خراسانی دراینجا به ذکر چند نمونه نثر و شعر از شاعران و نویسندگان ترکان خراسان از گذشته تاکنون را می آوریم به امید اینکه روشی یکسان در نحوه نگارش پیشنهاد و با بکار بردن قوانین دستوری ترکی یکسان به این پراکندگی و هرج و مرج و نابسامانی ها پایان دهند:

کیم سراغ ائدمیش بوگون بیرهمچو من دیوانه نی

تاکی گوردوم آغ اوزو او خال و او تک دانه نی

شمع رخسارین یاخار هرلحظه مینگ پروانه نی

منده بی پروا دئیرم کونگلومده گورسن نامه نی

آچ گینن میخانه نی دولدور گینن پیمانه نی

(تقی خسروی)

یـــاراتانــا، شــوکر ائـــــــیلرم

من بیر، موسلمان ، اوغلویام

فیکر ائتمه میش، دانیشمارام

بیر دوغرو اینسان ، اوغلویام

مـــن ، درگزین ، اوغـــلویام

(بهمن رنجبران)

آلاداغه چئخدئم يوْل ائکي اوْلديء

آلاداغد‌ن دئشدئم يوْلئم اوچ اوْلديء

ديده ‌مدن ياش گلدي سئل اوْلدي

سوْيوق اوْلدو ال آياغيم پوچ اوْلدي

(چایشلو- ادبیات عامه درگز)

کيچي کيچي بُلوت لَه

اَل بِئردِلَن بير بيرَه

قره بُلوت اولدِلَن

خورشيدِه  قورخِددِلَن

چاقالَه گَلِنگ بير اولَي

دِئو لَرِه شَهردَن قووَي

(سراج اکبری)

بايرام ﮔﯚنيْ عاششيق ياخچي چالرديْ

قيْز مئيدانده كفتــــــر كيمين اوْينـه رديْ

اوْغلن اوْنيْــــي قدو بـــويــــــون گـؤررديْ 

آتــه ننــه اوْغـــول فيكــــرين بيلــــرديْ

آغ سققللر ائلچــــي ليـــــقه يـوْلللرديْ

(محمد عرب خدری)

من ام و سن و گنم، خاطره له!!

نیمکت و کیف و کتاب، مدرسه له

قلم و دوات و قره تخته له

مدیرنگ آقاجه یو، او حقه له!!

(خانیم قاسم آبادی)

آتدان دوشدو اشّگه ميندی

آج آدامين ايمانی يوخدو

 آج قارينا، اجی ايران

آشاقادا اوتورميدی يوخاریدا يئرتاپميدی

(آتالارسوزو- جلال قلی زاده)

ای ائشی که باغلِیَ لن سنه و گزدِریَلن

چونکه بیرکروم آرپَیچن خار! و بار چَکینگ

من اشرف مخلوقاتم و سن مَنینگ ایزمدَن

سننگ آدِنگ ائشی و یوک چون نوارچکینگ

(دکتر رجائی - برگردان به ترکی: علی اکبر رحمانی)

من بو هر گیوون سلام و حالین نجیرده یین بیزارمه

اما، نجیر اییم ناچارمه

سنین حالین نجیرده و منیین حالیم نیه گچ ی

بوقلم اوپری چین یازی 

ایل آیلنیب، بایرام دی

(اسماعیل کاظمی)

بیرِ بارِدِ بیرِ یُوخِدِه، خدای دَن غَیرِز هیچکئم یُوخِدِه

هوا دُلِ دُماندُن، ایرَلَدُلِ امیدَّن

قَرِّ کِشِ عصائنَن یواش یواش کَلَردِه،

گئزلَرِنه چُورِّ اِدِّ اِیزاقه هوی باخَرده

(علیرضا محمودی مظفر) (طاها)

کِچَن گٍجه گَلمیشدیم

میخانییه، ایستییَم سنی

ساقیا چاخیرلا اویماق ایستَمیردیم

ایستییردیم تماشا ائدم سنی.

(خانیم بوداغ ابادی)

- الو : حسن سن سن؟

_   بله من من! 

- سن قارداشم حسن سن؟

_  شوخلوق ائدمه! سن که حسن روحانی سن!

- پسن نمه چن منه اشتبایه سالیب سن حسن سن؟

(علی اکبر رحمانی)

یُخُدِنگ ایندِه یَچَن یا سَنِه گِئرمَسدِم مَن

ایندِه که گلَد دِرَنگ باخ که نَه سَرمَستم مَن

تانِه مَسدِم سَنِه مَن، اما شیرین گَلدِه گِئزِم

هَر ایش اِئدِّم که گَلیم، راستِنِه اُلمَدِه ایزِم

(احسان حصاری مقدم)

گریوانگ کولشه دیشده قئشه دیشده

قربان اولم دوستمه، سمان تپر پوستم

گئریی ایشک یخلان زور بئرسن

مئواله دیشئر خانلقده دیشمس

(آتالار سوزو - الیاس پهلوان)

آدمی یِرَ باخانِننَن قوروخ، سووی آخارباخارِننِن.

آیه دِیر چِخمه که بارم.

اَششَگه پالن ساخ لی، اوردونو یالن.

اگر یِنگِدن قِذ اولم، بیللم نَجِر گَلِن اولم.

(علی اکبر ملایجردی)

قَرِّه خَلَه » سِپِرگَسِینَن گَلدِه! گَرَی اِوِنگ وسائِلِنِه دیزَه چِخارتیم و تَکان بِریم تا گِچَن ایلِنگ درد و بلاسِه اِوِمِزدَن ایراق اولسِن.

(علي‌ اصغر فخار)

بئیری باودو بئیری یوخودو شاه ایسماعیل بارودو کی مکتبه گئدیدی مکتبدا بئیر قیز واریدی کی اونون آدی گل عذار دی کی شاه ایسماعیله عاشیق اولاردو .

(محمد خسروی)

جذبه عشق منی جانب جانانه چکی

عقل نن عشق منی هربیرئه بیریانه چکی

عقل باش قویسام اگرحاصل اولاراصل مراد

مرغ شهبازکیمی سیرگلستانه چکی

( مرحم محبوب زوارم شیروانی)

بیر مژده که قش چخده بهار گلده 

قار گدّه گنم غنچه له نار گلده

قش گدّیو آی چخده، یوخاره

ناهید جانه نن جانه قرار گلده

(دکتر صادق ناویافر (۱۳۱۵))

سلام الله علیکم یا محمد     

کلیب سن خیر مقدم یا محمد

بو سوزدن چوخ سئویندی حی سبحان

هربابتدن اونه بویوردی فرمان

(یوسف و زلیخا – اثر خطی کریم متخلص به مظلوم- 1261 هجری )

اۏلار كيم بنده خاص خدا دېر

محب خاندان موصطفا دېر

حقيقت كعبه‌سي نينگ قیبله‌گاهې

ایمام و پيشوامېز مورتضا دېر

(مولانا - سيرى در اشعار تركى مولويه- دکتر صدیق)

نئجه سه ن؟ گل ائى اوزو آغیم منیم

سن اریتدین اودلارا یاغیم منیم

آند ایچه ره م٫ سندن آرتیق سئومه یم

سنین ایله خوش گئچه ر چاغیم منیم

(حسن اوغلو اسفراینی - قرن دوازده م)

ایسسیلیک اوددادیر، ساجدا دئییلدیر

درویشلیک خیرقه ده، تاجدا دئیلدیر

هر نه آختاریرسان، اینساندا آرا

قودوس´دا، مککه´ده، حاج´دا دئییلدیر 

(حاجی بکتاش نیشابوری - قرن دوازده م)

بیر قده‌حله بیزی ساقی غمده‌ن آزاد ائیله‌دی 

شاد اولسون كؤنلو اونون كؤنلومو شاد ائیله‌دی

بنده ایدی بونجا ایلله‌ر قددینه سرو-ی ره‌وان 

دوغرولوقلا قوللوق ائتدیییچون آزاد ائیله‌دی

(خواجه دخایی خراسانی - قرن سیزده م)

و .....

از بررسی موارد فوق مشخص می شود که روشهای نگارش ترکی خراسانی عبارتند از :

1- استفاده از الفبای عربی و فارسی که از آن گرفته شده است بدون اعراب گذاري، و خواندن و نوشتن متن ترکی با قوانین زبان فارسی، که در اینصورت صداهای حروف درمتن نشان داده نمی شوند و خواننده باید خودش صدای فتحه و کسره و ضمه و ....تشخیص دهد.

2-روش دیگر استفاده از الفبای عربی (فارسی) با استفاده ازاعراب گذاری است

3-روش دیگر نگارش ترکی با الفبای ترکی که با اندک تفاوت از عربی گرفته شده است با رعایت قوانین زبان ترکی است. 

4-روش مدرن تر دیگرنگارش با الفبا و قوانین زبان ترکی( عربی) با آوانگاري بااستفاده از حروف لاتين است.
5-...