«آسيب‌شناسي پژوهش‌هاي فرهنگ عامه»

 

1-ارزيابي كلي و مختصري از پژوهش‌هاي فرهنگ عامه و اقوام داشته باشيد (از نظر كمي و كيفي)./ بزرگترين نقاط ضعف يا قوت اين پژوهش‌ها چيست؟

 علاقه به فرهنگ یا فولکلور در بین ما ترک زبانان پیشینه ای بس دراز و هزار ساله دارد . محمود کاشغری در کتاب مستطاب خویش موسوم به "دیوان لغات الترک " گاهی اوقات از گفتار نیاکان یا بازی های رایج و این گونه مسائل لب به سخن باز کرده . بعد ها نیز این مسئله ادامه داشته و دارد . پس می بینیم که توجه کردن به آداب و رسوم عامه از روزگاران گذشته تقریبا از اقبال خوبی بهره مند بوده است . فولکلور پژوهانی همچون مرحومین دکتر سلام الله جاوید ؛ استاد محمد علی فرزانه ؛ استاد علی اصغر مجتهدی ؛ نصرت الملک ماکویی ؛ علی قلی واعظ دهخوارقانی ؛ و... از پیشکسوتان این عرصه بوده اند که تقریبا از اوایل قرن حاضر به تدوین و گردآوری فرهنگ مردم اقدام کرده اند . اگر چه در تاریخ همیشه با فراز و فرودهایی به همراه بوده . گاهی اوقات حتی در دیوان اشعار شعرا نیز نکته ها و رگه هایی از ادبیات شفاهی مشاهده می کنیم . در زمان قاجار این امر تقریبا به بین مردم راه یافت . آئین های مذهبی و سنتی مورد توجه واقع گردید . چندین کتاب چه مستقیم و چه غیر مستقیم در این حوزه امکان چاپ یافتند . البته توجه به فرهنگ عامه امروز رنگی جدی تر به خود گرفته است . امروز توجه به مونوگرافی نویسی در آذربایجان یکی از دغدغه های اهالی بلخصوص جوانان می باشد . طبیعی است که فصلی از این چنین کتابها را نیز فرهنگ عامه یا همان فولکلور تکمیل یا خود احتواء می نمایند . و امادر رابطه با جواب بخش دوم سوال این طور می توانم بگویم که بزرگترین نقاط ضعف تحقیق هایی که در حوزه یاد شده انجام می شود ( در حوزه فولکلور آذربایجان ) عدم آشنایی با فاکتور های علمی که از این مورد در بیشتر جاها نیز رنج می برند. و اما از نقاط قوت همانا نجات از امحاء آنها و در دسترس قرار دادن اهل فن و اهل ذوق .

 

2-به نظر شما تا چه حد اين پژوهش‌ها كاربردي بوده و در دسترس مطالعه و استفاده عموم قرار گرفته‌اند؟

 متاسفانه چون ارگانی نبوده و نیست که از این مهم حمایت نمایند؛ ادبیات شفاهی ما مظلوم و مهجور واقع گردیده . البته جمعی از علاقمندان که اکثریت قریب به اتفاق آنها نیز با فوت و فن گردآوری و تدوین علمی آشنائی ندارند چیزهایی به همت آنها صورت می گیرد که مطمئنا جوابگوی مردم و تاریخ نمی تواند باشد . متاسفانه به علت عدم ایجاد کرسی در حوزه های یاد شده پژوهشهای دهانسوزی نیز به عنوان خروجی مشاهده نمی شوند .

 

3-با توجه به اين‌كه همچنان اقوام و فرهنگ‌هايي در كشورمان هستند كه به خوبي معرفي نشده يا درباره آن‌ها اطلاع‌رساني مناسبي صورت نگرفته است، اين پژوهش‌ها چطور و با چه رويكردي مي‌تواند در اين راستا راهگشا باشد؟

تا زمانی که موسسه ای کمر همت به این امر مهم نبندد باید بگوئیم که تدوین فرهنگ و آداب رسوم یک ملت واقعا سخت و در برخی موارد ناممکن است . شما اگر امروزه از ایل سنقر بخواهید اطلاعاتی تهیه نمائید با چه سختی ها و مشکلاتی مواجه خواهید شد . چرا که متاسفانه سنقر ها در حال استحاله می باشند ...

 

4- با توجه به سوال قبل، اساسا چرا فرهنگ‌ها، رسوم و آداب متنوع موجود در كشورمان، گاها از ديد پژوهشگران مغفول مي‌مانند و براي ماندگاري آن‌ها در قالب مكتوبات و مستندات، اقدام موثري صورت نمي‌گيرد؟

جواب شما را در بالا ذکر کردیم . عدم وجود چند ماهنامه ؛ فصلنامه ؛ هفته نامه و روزنامه تخصصی و یک مرکز علمی خود می تواند استعدادهای زیادی را از بین برده یا دچار انحراف یا اصلا عدم  شکوفائی نمایند . مثلا شخصی که سالها با ذوق و شوق وافر خویش اقدام به تدوین فولکلور یا آداب و سنت های منطقه نموده دلواپس و نگران آن است که چه ارگان یا موسسه ای حمایت خواهند کرد ؟ خود شخص که نمی تواند هم تدوین هم تصحیح هم چاپ نماید . البته بعضی اوقات چنین مواردی را ما مشاهده می کنیم که نهایت از خود گذشتگی می باشد . خوشبختانه در این اواخر مقداری از این بار توسط موسسه غیر انتفاعی " ائل بیلیمی " در تبریز توسط چندین علاقه مند مورد بررسی و مورد مداقعه قرار می گیرد .

 

5-به عنوان پژوهشگر اين حوزه، به نظر شما بيشترين تمركز پژوهش‌هاي اين حوزه بايد بر چه محوري باشد؟

باید که کارهایمان همیشه در محور منطقی و علمی باشند . یعنی مواردی که میدانی جمع آوری می شوند مصداق هایشان با متون علمی منطبق گردد . مهیا بودن بستر مناسب کمک های شایانی برای اهل تحقیق آماده خواهد کرد .

 

6-پيشنهاد و راهكار شما براي ارتقاي اين پژوهش‌ها چيست؟

توجه جدی دولت و ارگانهای ذیربط . مثلا صدا و سیما یا میراث فرهنگی گام هایی برمی دارند و کارهایی در این حوزه انجام می گیرد اما متاسفانه مکتوب نمی نمایند و ای بسا چه زود از حافظه تاریخی مردم زدوده می شوند . در بیشتر ممالک این چنین نیست . مثلا دانشگاه هاروارد بخش های متنوعی دارد که با اهل فن و خبره در هر باره ای مصاحبه هایی صورت می گیرد و پس از آن افراد علاقه مند می توانند از آنها به سهولت استفاده نمایند . مثلا بیشتر تاریخ های شفاهی ما که امروزه در بساط کتاب فروشی های ما می باشند به همت آنها تدوین گردیده اند .

 

7-اگر صحبت تكميلي يا دغدغه بيان نشده‌اي در اين زمينه داريد، لطفا بيان كنيد.

 صحبت که چه عرض کنم . متاسفانه آذربایجان با این پیشینه تاریخی و غنای ادبیات شفاهی هنوز محلی بنام " آذربایجان شناسی " ندارد ! که در آنجا تاریخ ؛ فرهنگ ؛ ادبیات شفاهی ؛ ادبیات آئینی و سنتی و ... آن با دید علمی نگریسته شود . چرا که آذربایجان به لحاظ همسایه بودن با دو کشور ترک زبان آذربایجان شمالی و ترکیه از پتانسیل های بسیار قوی برخوردار است . باید با کمال تاسف یاد آورم که در دانشگاههای ما نگاه جدی به فرهنگ عامه نمی شود . همیشه مطالعات این حوزه حداقل در آذربایجان بیرون از محیط های دانشگاهی  بوده است . البته این مهم انحصارا به فرهنگ شفاهی نمی گردد . تاریخ آذربایجان ؛ ادبیات آذربایجان و ... در بیرون از مراکز دانشگاهی تدوین و تالیف گردیده اند که قصور در این مورد نمی دانیم متوجه کیست !